Мектеп оқушыларын ұлттық қолөнерге үйретуге арналған сабақтар әдістемесі скачать

Суретшінің жеке тұлғасы, көбінесе, оның мәдениетінің ауқымдылығымен, оның адамзат жасаған рухани құндылықтарды қандай деңгейде игергенімен айқындалады. Әңпме көркем мәдени,г туралы ғана емес, сонымен бірге пәлсапалық мәдениет, ой-өрісінің кеңдігін қоса алғандағы жалпы мес/ ниёт туралы болыпі оТыр.
Бұл пікірді Г. Исмаилованың өмірі мен шығармашылығына қатысты қарастырсақ, оның өмі з ның, білім алуының, шығармашылық кездесулерінің кезеңдерін еске алу қажет.
Г. М. Исмаилова 1944 жылы көркем-сурет училищесі сұңғат өнерінің профессоры А. М. Черкаси:ийд ; (бір кездері Врубельмен бірге оқыған) класына оқуға түседі, ал ол ж.астарды бастапқы көркемдік . уаттылыққа ғана емес, сонымен бірге түр мен түсті шығармашылықпен, сезімталдықпен қабь үйретті. Ол өз қалауы бойынша одан жанардың жітілігін, нәзік түстер реңкінің құбылуын, адам сүлулығына, қоршаған әлемнің түрлері мен түстерін талғаммен қабылдауға талпынады. Чері музыканы сүйетін және сұңғат өнерінде соған ұқсастық іздеді. Г. Исмаилова үшін бұл өте бағал» «-> жанына жақын еді. Өйткені, оның өзі консерваториядан бастап оқып, сұңғат өнері немесе опера елхнк => деген екі таңдаудың алдында тұрды. Мектепте оқыған кездің өзінде Гүлфайрус көп нәрсеге ет <-/ и--тынбайтын, онда пионерлер үйі: драмалық, бейнелеу. хор және хореографиялық үйірмелерге бай бг п тын.,Г. Исмаилова А. М. Черкасскийді өр кезде терең алғыс сезіммен еске алып, көрнекті педагог деп санайды. А. М. Черкасский Г. Исмаилованы басқа оқушылардан ерекше көретін, ол С. Мұқановтьщ портретш жасауда оған өзімен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бүдан соң оның ғажал порюе салды, ол қазіргі уақытта Э. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер мұражайында сақталуда. Сол эт Моеквадағы Суриков институтына оқуға түсуге - шеберлікті меңгеруге батыл қадам жасайды, Рас. оқуға түсуді бір жылға шегеруге тура келді. Өйткені, кинодағы бірінші дебют ойналды: ол Марк Донс-койдың "Алитет уходит в горьГ кинофильміндегі Тыгрен рөлі. Әйтсе де кинематографтың магниттей тартуынан сұңғат өнеріне деген қүмарлық кушті болып шықты, сөйтіп Г. Исмаилова Ленинградтың-Сүңғат, мүсін және сәулет институтының театр-декорация бөліміне М. П. Бобышевтің театр су және графика класына оқуға түсті. Бобышев театр-сүңғат енерінде ғажайып бейнелерге айналған әлемі" эстетикасына ынтық болды. Ол тамаша безендіруші болатын және әр түрлі көркем тәсілд-.рд дәуірлер мен бағыттарды өте жақсы білетін. Сөйтіп бұл мектеп Г. Исмаиловаға, оның кейінгі театрдағы жұмысына көп жәрдемін тигізді. Спектакльде драматургиялық, актерлік және сахналық жузеге асыру бірыңғай түйінмен шешілуге тиіс, суретші сол кездегі адамдардың психологиясынан бастап, турмысы-ның үсақ-түйегіне дейін бейнелейтін дәуірін жақсы білуге тиіс деген ұғымның негізі осы жерде қалан-ды және толыса түсті. Міне, сонда ғана дұрыс жөне тубегейлі бейнелеу шешімі табылатын бопады Сөйтіп қайта жүзеге асыру актер мен режиссерге ғана емес, суретшіге де қажет деген сенім нығайды: Бүл оған спектакль әлеміне, оның мәніне еркін бойлауға, бұл үшін бөлекше бейнелеу шешімін табуға мүмкіндік береді. Декорацияның барабар болуы бейнелейтін дәуірдің драматургиялық идеясын, оқиғалар динамикасын терең түсінген жағдайда мумкін болады деген ұғым қалыптасты. Г. Исмаилованың бұдан кейінгі өмірі мен театрдағы қызметі - балеттік немесе опералық спектакльдің кейіпкерлері өмір сүріп, қызмет ететін сахна кеңістігін тұтастықта, әлем кеңістігімен бірыңғай қайта құрудағы тәжірибе мен шеберлікті игеру болды. Ленинградта болған кезінде Г. Исмаилова Эрмитажда жинақталған бейнеле^ өнерінің ұлы туындыларының композициясы мен колоритінің заңдылықтарын зерделеді, бұл таланттың осіп-өркендеуі үшін ізсіз кеткен жоқ.
Ленинградта, сол көркем сурет академиясында Г. Исмаилова өзінің тағдырына - Е. М. Сидоркинге жолықты, ол Гүлфайрусқа деген махаббаты арқылы Қазақстанды да, қазақ мәдениетін де сүйді. Олар жасаған графикалық жұмыстар, халық эпостарына, "Абай жолы" романына иллюстрациялар қазақ хал-қының мінез-құлқына, дініне, дүние танымының мәніне терең бойлауымен таңдандырады. Оның жұмыс-тары өз уақытында Қазақ ССР-інің Мемлекеттік сыйлығымен аталып өтілді, ол қазақ мәдениетінің қазы-
6

гты және үйлесімді басқосудың жемісі олардың үпы Вадим - ата-знасы-
і* і і эын оз бойына біріктірген ол да суретші. Вздим білімі бойынша график суретші. Сондай-ақ портрет салуды сүйеді және өзін тамаша әрі талантты суретші, үлгерді,
училищесінде сабақ береді. Алайда өмірге тағы
,і,.я кірігеді - бұл енді Е. Аронның "Ботакөз" картинасындағы басты рөлі еді.
<чі н ,лы, әрі терең психологиялық тұрғыдағы қазақ қызының бейнесін жасады. ол
< ■ і әне інс іртинада сынама ушін жасалған автопортретінде көрініс
,а Г" Мансұрқызы былай деген ед;: "Мен өзім Ботакөз сияқты қыздардың
ымын, Сондықтан мен бұл кейіпкерді өзін жеке тұлға ретінде ұшш сүйемін".
М.;1| , ,.
н
інас
іфияаден екінші рет кездесу 1967 жылы болды. Бүл эликалық кинополотно, сондай-эының қазынасына қосылған - "Қыз Жібек!" бодатын. Кинофильмде Г. Исмаилова Қыз әдемі, ақылды және қасиеті мол әйелдің рөлін ойнады. Ең бастысы, бұл - аса күрделі суретші-қоюшысы ретіндеп зор әрі тынымсыз еңбек. Эскиздермен жұмыс істегенде ол 4 > і дарының суреттерін ғана емес. сонымен бірге шығармашылық шалымы арқылы э й к_!- 'іоо і г>: өзі ойпап тапты, Мәселен, ол тұсірім тобындағы қайсыбіреулердің қарсы-л ер і • мібеуінің тоғабасына өз шешімін ұсынды. Ол белгілі киім үлплері мен әшекейлерді ,, п<!, ій / й, сонымен қатар оны өзі де туындататын күш-жігерін сезіне білді, өйткені ұлттық ы сезшу оның қанына сіңген болатын. Уақыт өте келе суретшінің туйсігі жаңа археология-\¥І ін/нч зәсталды - міне, бұл дөстур жалғастығы мен ұлттық ойлаудың өз ерекшелігінің
:■ І"ГІ:.:::
ЛііЫ
. >,'с;тпіг
Исмаилованың айтуы бойынша бұл картинамен жұмыс істеуде оған жапон гравюра-ННҺ *: е-м гіііг композициясының өзгешелігі, нәзіктігі көмектескен. Ол костюмдер мен декора-'айғі.г І г. ■ іббат іуралы қазақтың лирикалық эпосының поэтикасы мен романтикасын, сұлу-көрсетіп бере алған. ,ть,қ кинофесгивальда "Захар Беркут" (А. П. Довженко атындағы киностудия), "Рустам ' м щжикфильм") сияқты эпикалық полотнолар усынылған болса да, оның жұмысы неғұрлым дірілген болып танылды. Фильм үшін ол 1500-ден астам эскиздер жасады. Онда қазақ кино-ісі бірінші рет тұрмыстық костюмдер, кунделікті қолданыс ззттары мен әскери жабдық-сайта туындатылды. ' :ІІІҚ; н • астап сурегшінің жұмысы қаланың әр тұрлі театрларында жалғасты, Ал 1971 жылы т Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының бас суретшісі бол-
кеңістігінің заңдары, қазақ ұлттық мәдениетін білу және орыс музыка театрының шынайы -і шығармашылықпен қабылдау бойынша үйлесімді ойлай білу, міне, осы қасиеттер Г. Исмаи-
гы табыстары мен жетістіктерінің одан арғы жолын айқындады. Ол қазақ академия--ща бас суретші-қоюшы болып 16 жыл жұмыс істеді және оның тікелей қатысуымен "Ер Тар-
", "Алпамыс", "Иоланта", "Ақан сері — Ақтоқты", осы сияқты басқа да қойылымдардың эы жасалды.
Ірус Исмаилованың алғашқы жылдары жасаған декорациялары мен костюмдерінің эскиздері, нститугта оқып жүрген кезінің өзінде диплом жұмысы ұшін орындаған М.Төлебаевтың "Біржан іерасын безендіруі қазақтың театрлық-сәндік өнерінде кесіби сауатты ғана емес, сонымён іе поэтикалық дара танымы бар суретшінің лайда болғанын айқындады.

"Біржан мен Сара" олерасындағы вйелдер костюмінің зскизінен жанды дз көңіл ашар езіндіо таңба бірден көзге ұрады. Бозбаланың билеген әуеніне құлақ түрген жас қыз-келіншектер риясыз; миысыл, бойжеткен болса әлдебір ой құшағында. Бұлайша берілуінде эскиздер жұмыс сипатынд құр парзқтар емес, одан Гүлфайрус Исмаилова талангының даралығы танылды,
Суретшінің таланты сценографияның кұрделі кәсіби тілімен асқақ сөйлейді, ол мынадай тұрғь ашылады. Театрға тәи, Гүлфайрус Исмаилованың дуние танымына жақын жоғары мэн-мағына. дәл о ның өзі оның алуан тұрлі спектакльдеріне ерекше мақсаткерлік. ал оның театрдағы шығармашыі жолына дамудың ашық та танымал жуйесін синтездеу мен ауқымдылық сипатын береді.
Республиканың театрлық-сәндік өнерінде оның "Ер Тарғын","Ақан сері—Ақтоқты" операс безендіру жөніндеп жұмыстары елеулі құбылыс болды.
Декорацияларда халық ауыз әдебиетінщ барлық көркемдігі, оның байлығы мен табиғилығын салтанат құруы өзінше көрініс табады.
Сахналық жанр ретжде костюм эскиздеріжң сәнін келтіру оның спектакльмен жұмыс істеуд шығармашылық урдісінің ерекшеліпне айналды.
Әрбір костюм жай ғана киім емес, ол кейіпкердің бейнесімен және актердщ тұлғасымен, ике» деректерімен сомдалған.
Костюм эскиздерін жасауға осындай тұрғыда келу сахнада ойнау ауанын, ұйғарылғ; ■ сахнаны ойша шопып алу қабілетін ашады және бұл Исмаилованың соны шығармашылық шешімі тур лы айтады. Мақсатқа жетуге талпынуға. кейіпкердің басқа актерлермен бірге сахнадағы іс-қимылыі-л мумкін болатын ойын ауанын беруге Исмаилова жасаған костюм эскиздері септігін тигізеді, мұныоні-шығармашылығының толайым жеке жанры десе де болады, Театрдың жумысы мен станкілік өнерінің шегінде теңдестірілетін оның эскиздерінде театр идеялары мен шарттылығын станкіпік ШІ ғарманың мумкіндіктерімен синтездейтін жанрды дамытудың әрекеттері жатыр. Қызықты шеішде ош бағыттағы ізденістер оның Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-сан" операсына арналған костюмдер цикяы да (1973) айқын керініс тапқан.
Исмаиловадан әлемдік мәдениет мұрасын жақсы білуді, өзішң шығармашылық даралығы менм териалдың сипатты ерекшеліктерін ескере отырып. оған талғап-таңдап қарау қабілетін талап ета жұмыстың бірі де осы. Сценографияның стилистикалық ортақтығын сезінуге, соидай-ақ, Жапония салар шеккенде туған жеке естеліктердің арқасында қол жетті. Бұл әсерлер спектакльдің айрықа образдарын жасауға, онда куншығыстағы ғажайып ел туралы өзінің түсінігі мен таңданысын жузег асыруға септігін тигіздг
Жапония өнерінен, атап айтқанда, жапон графикасынан алған әсерін пысықтай келе, эскиздерд дәстурлі шығыс декоративтілігінің барлық композициясын кектей өтетін бірыңғай талғамға қол жеткізед Ол бір мақсатқа бзғына отырып, жапон графикасының тар және биік форматы сияқты мынадай шектеріі ым-қимылдың көп мағыналылығы мен бейқамдылығын, фигуралар бұрылысының ерекшеліктеріменра курстардың өзгешеліктерін, сызықтардың жатық ырғақтылығын білдіреді.
Жалонның ұлттық костюмінің ерекшеліктерінің бөлшегі ретінде де, сондай-ақ бұлдыр кескінд пластикалық түрде де пысықтай отырып. Г. Исмаилова костюмді жасаудың нақты да тар мақсатынаі гөрі анағұрлым кең ойлайды. Эскиздер өзішң жүзеге асырылуы бойынша сәндік панноға орайластырып ған. Г. Исмаилова басқа халықтардың мәдениеті туралы әсер мен білім ғана алып қоймайды, ол оныі-неғұрлым өткір сәттерін белсене қолдап, оларды өзінің шығармашылық практикасында қайта қорытуғг тырысады.
Өнердің сұлулығы мен құпиялылығына. көне Мысыр елінің барлық ұлы мәдениетіне таңданыс Гулфайрус Исмаилованың Дж. Вердидің "Аида" операсына жасалған декорацияларында (1979) көрініс тапқан. Сәндік шымылдықтың соншалықты байлығы, онда бейнеленген жанрлық сахна мен құдайлар

/расының сипаты, олар өмір сурген әпемжң тек байлығымен және әсемдігімен ғана көрінген ікерлердің трагедиясын ашып береді.
Еуропа театр сценографиясы дәстүрінің орайласуы бейнелердің анықтығын өмірдің нақтыпығы-здеуге талпынудан ғана емес, сонымен бірге спектакль идеясына ішкі сәйкестіктен, көркем бейнелі аттық-пластикалық шешімнен де көрініс тапты. Ерлік пафос, ұлттық бірігу идеясы Е. Рахмадиеетің амыс" операсына негіз болған.
Фантастикалық тіршілік иелерінің бейнелері тиісті дәстүрлік ортаны жасайтын, сахнаны сәндеудің гыққа меңзейтін монументальды шешімі өуенмен үндеседі.
Суретші өзінің барлық толайым ой-толғамын, қиялын, басты мақсатқа бағындыра отырып, өз де-циясына енгізеді. Театр көрермендер үшін де, сондай-ақ оны жасаушылар үшін де қашанда мере-бул өзгермейтін пайымдауды Г. Исмаилова "Жұмбақ қыз"(1972) операсын безендіргенде бекіте түседі. і-сауықтық көрініс, ұтымдылық, әсем бояулардың астасып келуі шебердің декорациясындағы келік көңіл күйді қамтамасыз етеді.
Сахналық костюмнің ерекше ашықтығын іздестіру, үлттық киім-кешекті зерделеу жөніндегі аһатты жүмыс Г. Исмаилованы осы сападағы үпкен табыстарға жетнізді. "Жумбақ қыз" операсына ілған костюмдер ұлттық қана емес, олар, сондай-ақ, театрлық көрінісімен қайталанбас құбылыс, тші жасаған бай декорацияның арасында етене сіңісіп кетеді. Эпикалық қойылымдар өздерінің эіқ дәстурінің байлығымен жарқын да жарасымды шешімін тапқан. соншалықты бай сәндендірілген, 'ікзчық талғамнан өтіп, өзінің бар сән-салтанатымен берілген.
Г. Исмаилованы сахналық костюмнщ, гримнің әдемілігі, жарықтың өзгешелігі. бояу астасуының ^тығы қызықтырады. Г, Исмаилованың эскиздерінде серпінділік, кейде әсемдік қоса жүреді. Қозға-ізінің ерекше ырғағымен және зулап аққан уақыттың сезімталдығымен әдемі зскиздерді толықты-яырады. Қозғалыс лен уақытты сезінуді шебер тустердің өткір контрасын үйлестіріп, композиция-«өне дене қалпының серлінділіпмен береді. Г. Исмаилова өз эскиздерінде бейненің ойы мен идея-іеру үшін қысқа қайыру мен айқындыққа, барыншз нақышты әрі дәл шешімге үмтылады. Оның театрлық эскиздері - бұлар аяқталған көркем шығармалар.
Театр көп жылдар оның шығармашылығының өзегіне айналды, өмірі мен өнердеп ой-толғамдарын ге асыруға мумкіндік берді.
Театрға және портрет жанрына деген махаббат Г. Исмаилованы Куләш Байсейітованың, Шара іқулованың, Шолпан Жандарбекованың жөне оның қылқаламының арқасында өз өнерінің аясын-на емес, соиымен бірге Қазақстанның бейнелеу өнерінің тарихында да бекіп қалған көптеген басқа дардың да суреттерін салуға алып келді.
Композициялық портрет, кейіпкерін сахна үстінде бейнелеу - Исмаилованың стзнкілік сұңғат нің бастау алған тұсындағы өзінің неғұрлым ұнатқан портрет түрлері. Портреттер кейіпкерді шы-ішылық шабытты шағын білдіретін неғұрлым көңілінің көтеріңкі сәтінде сипаттап қалады. Модельдің і белгісі ретінде талант пен оның сиқырлы сыры көрінеді. Әрбір модельдің талантты туынды екендігі іша айқындалған, суретшінің барлық сұңғаттық және композициялық құралдары дәл осы қасиетті »уге бағытталған.
"Қазақ вальсі" композициялық портреттерінің осы шоғырын ашатын алғашқы сурет - 1958 жылы іған Қазақ ССР-інің Халық артисі Шара Жиенқұлованың портреті. Дұрыс табылған шешім би ыр-да шыр айналған өз кейіпкерін нақтылы көрсету - билеудің қуанышын да, орындалған жүрек ының бақытын да ғажайып толық қалпында береді.
эұл жанрдың екінші бір суреті - "Қыз Жібек" рөліндеп Күләш Байсейітованың портреті" (1962), Бұл інекті актриса мен әншінің көрнекті тұлғасы, Шара Жиенқұгюва мен Кщәш Байсейітова портреттерін лова қазақ халқының таланты мен сұлулығының символы ретінде орындаған. Бұл суреттердің
9

«

көпшіліп мемлекегпң игілігі болып табылады. Жалпы, мен әйелдер бейнесі оның шығармашылығы
басты тақырыбы деп санаймын. Әйелдерді бейнелеу олардың мінез-құлқының дәлдігімен таңғалді
ды, асқан шебер ойнақылығымен көржеді. Г. Исмаилова кең ашылған парадтық портрет нысанын жаі
көреді, адам толық бой-бітімімен бейнепенгенде оның сипатын толықтыра, аша түсетін өзін қоршаған
айнала заттарымен көрінеді. Солбір немесе өзге сезімдік-әсерлілік белгі көбіне символдық мәнг
болатындай. Бізді толғандыратын нөрсе - адамның рухани әлеміне терең ішкерілей ену, материалдың:.
сыртқы қабығын қозғамай, адамның даралық жан-дұниесін жан-жақты аша білу, оның күш-жігері й
мінез-құлқын көрсету. ■
1960-1970 жылдардың шебінде Г. Исмаилованың шығармашылығында портреттік тақырыпты ке ңейту үрдісі болды, М. Әуезов, Ә. Қастеев сияқты қазақ өнерінің көрнекті қайраткерлерінің лортретт жасаудың күрделі міндеті, суретшінің театрлық портрет жанрының іАңберінен шығуы бейнелердіңси-паттамасындағы психологиялық талдауды тереңдету жолымен шешіледі.
Өзгерістерге өріс ашатын белгілер 1965 жылы жазылған Дина Нұрпейісованың портретінен і байқалады. Суретшінің таңданыс сезімі мен танымы бұл жолы шеберліктің, өткен жылдар тәжірибеі қатаң кемелденуімен берілген. Портреттің ой-ниеті бейненің өзінің ішкі салтанатты қалпын көрсет ге бағытталған және шығарманың композициялық, колоритті ағымымен берілген, Бояулардың астасу мен композициясы байсалдылық пен жайбарақаттыққа меңзейдг
Г. Исмаилова қазақ суретшілерінің. жазушыларының шығармашылығы театрмен байланыс адамдардың портреттерін жасағаннан кейін, оның қолтаңба мәнерінде мүлдем жаңа сапа пайдз бола-ды. Қатаңдық, байсалдылық, нысаншылдыққа негізделген шешім аясындағы қарапайымдыль іздестіру, неғұрлым дәл және соғұрлым күрделі міндеттерге негізделеді. Суретшінің ой-ниеті еі жерде оны әрбір модельдің өз құндылығының өте-мөте жеке мәнінен таба отырып, рөлдермен де.те дың көтеріңкі ауанымен де салыстырмай, рухани әлемді терең үғу мен оның сырын ашуға талпыі • ауады.
Г, Исмаилованың өзі қайталап келуден танбайтын оның сүйікті кейіпкерлерінің портреттерін жа-сау жұмысындағы бұл тәжірибені жүзеге асыруы да қызықты. 1970 жылы салынған СССР Халық Бибігул Төлегенованың портретінде мерекелік реңк сабырлы, ойлы кескінге ұласады. Концерттік наның өсерліліп әдейі көмескіленген. Әнші қалпының қарапайымдылығы, оның рояльге артқан қ< і ның қалыпты қимылы, сүйкімді көзқарасы мен салтанат құрған көрінісіи Исмаилова мінез-құлык белгісі ретінде зерделейді, өз талантының күшінен басқаға именбейтін ол қосымша амалды қажеі етпейді.
Көркем образ - бұл типтік бейне, Г. Исмаилова - жеке адамның портретіи бейнеге айі-алатын суретші. Алайда жалаңаш натурамен жумыс істей жүріп, ол езінің айтуынша, көптеген үлгіл . . бақылай келе, бейнені титтей бөлшектерден жинзстырады, ал содан кейін ойластырылған бейне айқын ашылатын әлгі ұсақ белгілерді біріктіре отырып, көрерменнің талқысына ұсынады.
Адамдарды психологиялық жағынан, дүниедегі оның алатын орнын терең ұғынуға бой ұрған суретшінің шеберлігі жетіле түседі.
1970-1980 жылдары жазылған портреттерге ерекше жарқын көңіл күй тән. Олар мінез-құлықты талдап беруде ойшыл да ынталы, баяндаудағы көңіл күйі - жайбарақат, жазу мәнері бойынша нәзі ойнақы. Г, Исмаилованың шығармашылық қоптаңбасы алғашқы портреттердің сезім шарпуынан 1 жылдардың екінші жартысындағы бейнепердің байсалды да қатаң тұрғысы арқылы жетпісінші жыі ры жаңа сапаға көтерілді. Сезімдік қабылдау, сезімдерді беру бұрынғыша терең, бірақ та айқын емес Сезім шарпылысы адамға, оның ішкі дүниесіне пәлсапалық турғыда толғам жасауға орын береді Г, Исмаилованың модельдері бұрынғыдай әдемі де сыпайы болса да, дәл осы рухани сұлулыққа артық-шылық беріледі, ол өз кейіпкерлері натурасының байлығы мен мақсаткерлігіне сүйсінеді.
1У

. Шағын отбасының махаббаты мен өзара бауыр басуын ашып көрсететін "Отбасымен бірге зтопортреті" (1975) ерекше жылылыққа толы және сонымен бірге онда әрбір мінез-құлықтың дара-ығы, рухани әлемнщ, шығармашылық ауанды берудің өзгешелігі танылады. "Отбасымен бірге автопортреті" жоғары адамгершілік жөне құжаттамалық қундылыққа ие,
Исмаилова өзі жазғандай, шеберлігін жетілдіре отырып, қыздардың, студент М. Жиенбаеваның. балерин Ли мен Новикованың. биші және балетмейстер Р. Баповтың портреттерін салады,
Оның жұмыстары мәнерлі. бейнелері қашанда әдемі. Г. Исмайлова балетті - әсемдіктің салтанат
құруы мен қимып сұлулығын жақсы көретіні содан ба екен?! Ол қимыл адамның ішкі өлемін, оның мінез-
қу іқын білдіреді деп сипаттайды. Гулфайрус Мансұрқызы әрдайым адамның қолына назар аударып,
соны салуды ұнатады. Барлық дерлік портреттерінде қолға, оның икемді қозғалысына улкен мән. ма-
беріледі.
Бұл суретші жақсы көретін үлгілерге де тән нәрсе. Ол әдеттегідей шабытты да шырайлы жүздер. Бет-бейнесі мен қолы адамның ішкі әлемінің мәнерлі символы сияқты.
Г. Исмаилова өз замандастарының рухани әлемін көрсетуге ғана емес, сонымен қатар олардың ::. мде'рі мен туйсіктерін қалыптастыруға, олардың өздерінің даралық интеллектісіне, денсаулығыиа, дүниеге деген тікелей сезімдік көзқарасын әйгілеуге белсенді ықпал етуге талпынады деп ойлаймыз. Ол сұңғат өнерінде әйел сұлулығын, тустерді, кун сәулесі мен өмірдің өзін жаңадан ашқандай болады. Әсерлілік, ешкімге ұқсамаушылық, тұрмыс қуанышы мен өмірді толықтай сезіну одан кейінгі жыл-дарда да натура таңдауда көрініс береді. Тынымсыз еңбек. көркемдік ізденіс жылдары оның шығарма-шылығының мәнін. оның емірге деген жарқын көзқарасын өзгертпей. суретшінің сұңғат енеріндегі мәнеріне түзетулер енгізеді, Сұңғаттық стихияның байлығы мен әдемшіп толғамды тереңдік пен тустің анықтығына орын беріп, шалымды, еркін жағылған боямалар сұңғат устіртінінің мұқият әзірлемесже, нәзік пластикалық үлгілемеге ауысады.
Бұл өзгерістердің бәрі. әрине бірден емес, біртіндеп болады.
Егеренер шеберлерінің портреттері бізге сахналық бейнелерінде - зкспрессивті, мистикалық құпия-лы гурінде көрінсе, замандастарының бұдан кейінгі портреттерінде бейқамдық, сабырлы ойға шому, аңгарымпаздық сияқты қазақтың діліне тән белгілер көрініс табады. "Мұның өзі, - дейді суретшінің езі де, - алғашқы кушті сезімдер лықсып шығып, құбылыстар мен адам мінез-құлқының мәніне терендеп е құмартқанда жастың кемелденуімен келді". Г. Мансұрқызы "Адамның ішкі сұлулығы" дегенді тек-тен-тек жиі қайталамайды және сондықтан да жеке тұлғзны, оның ешкімге ұқсамайтынын, қайталан-байтынын айқындайтын рухани сұлулықты тануға және соны табуға талпынады. Г. Исмаиловаға тән ыындықты зстетикаландыру портреттерге ерекше интедлектуальды ауанды кескіндейтін жоғары мәдениетті нақтылап көрсететін талғамдық реңкін береді,
Оның көптеген шығармаларына тән ерекшелік - декоративтілік, I Ұлттық костюмдер, сәнді бас киімдер, әшекейлер, матаның жеңілдігі, ою-өрнёктер, кунделікті турмыс құрапдарының өзіндік нысандары - Исмаилованың сұңғат өнеріндегі заттар әлемі.
Декоративтілік ежелдеи қабырға сурет салудан бастап ыдыс-аяқтағы өрнекке дейін адамның турмыс ортасы мен заттық әлемімен байланысты өнердің барлық туріне тән ғажайып көркемдік қасиет болып келген. Осы өнер перспективасында Гүлфайрус Исмаилованың шығармашылығы осы сөздің дәл мағынасында декоративті.
Оның иіығармашылығының басты идеясы оның езі жасынан көріп өскен кездерден, халық қолөнерінен бастау алады. Ол бапа кезінен әжесіжң бау мен алашаға қалай ою салғанын, анасының врмек тоқығанын. көкесішң оның суретж салғанын, ал атасы және оның бабалары ұрпақтан-ұрпаққа жалғзсқан зергер болып, куміс күгпегенін керіл, естіп білді. Гұлфайрус Исмаилова әшекейлерді
11

безендіруді, оның нағыз бағалаушысы әрі білгірі ретінде оларды тамашалау мен көз алмай қарзуды жақсы көреді.
Оның шығармзшылығындағы ұлттық тақырып 1967 жылы жасалған "Халық шеберлері І\У.-~, хында ерекше танылады. Тригітихтың орталық бөлігі халық шеберін бейнелейді. Оның прото илі өз иемересіне супулыққа деген суйіспеншілігін сыйлаған оның туған әжесі - Халида болды. Шебер ашық-жарқын бұйымдардың ортасында кшз үстінде шығыс мәнерімен жайғасқан, бұлар оның қолымен лып, ізгі ниетпен, ішкі қадір-қасиетпен жаңа ғана орындалғандай әсер етеді. Ашық ою-өрнектің г қардай аппақ қалпымен улттық киімнің кірпияз тазалығы қылаң береді, оның жүзі бейқам әрі саг ты, одан халық даналығының нұры шалқиды.
Триптихтың негізгі бөлігін өрнектейтін "Зерен" және "Бас киімдер" натюрморттары декорати&т; қолданбалы өнердің мәніне айналған халықтың өмірі мен оның таланты туралы өзінше баяндайды.
Сәукеле шынайы зергердің бұйымын еске салады. Оның дөңгеленген кернекі-мүсінді кестесі ас-қан шеберлікпен орындалған, ол алқызыл мақпал аясында кербез де асылдықпен жарқырайды.
Триптихтың ушінші бөлігі - "Зерен". Әдеттегі үпттық уйішілІк құралы жинақталып, қорытылған, барынша безендірілген нысанында әлдебір қырынан зкзотикалық болып көрінеді. Бул суреттердіц бәріндегі ою-ернектер жоғары талғаммен орнапасып, қалыпты қимылмён ұштасады. Триптих халық қолөнері шеберінің еңбепн мадақтайды.
Шығармашылық ізденістің жеке-дара ерекшелігі - тустерді басымдықпен қолдану.
Ол жақсы керетін түс - табиғатта көруге болатындардың ішіндегі ең ашықтары: қызғылт, жақсы көретін гұлі таушымылдық(пион), қызылы - таң шапағын, жасыл-көгілдірі - таза зеңгір аспанды, жасы-лы жас жапырақты еске салады. Таушымылдықтың Г. Исмаилованың бала кунінен жақсы көретін гүлі екенін айта кеткен орынды. Бұл Г. Исмаилованың естелігінде де барі әкесі майданда, үлкен отбасы. бес бірдей бала, 12 жастағы бұл - баладардың улкені, мұның балаң иығына түсетін ауыртпалық та аз емес Бірақ рақат минөттері де болды, бұл таушымылдықтар жайқала құлпырған бауға барған кезде жәнеол аспанға қызғьшт, жасыл жепек арасанан кез тіге алған кезде болатын. Адам жады да талғамды ғой, Балалық кезден ең кушті, жарқын әсерлер. бейнелер, армандар меи қиялдар есте қалады, бұлар кі келе соншалықты бір нақтылыққа ұілтасады, болмысқа айналады. Гулфайрус Мансұрқызы ушін . үйінің ауласындағы жасыл бау болатын, онда алқызып түсі албыраған, хош иісі мас қылатын таушымыгі-дықтар жайқалып өсетін.
Поль Гоген өз кунделігінде жазғандай: Түл біз одан көретін нәрседен ғана тұрмайды, < ақ ол езінің қарапайым да анық аспектісіне ғана сайып қоймайды. Ол бәрінен бұрын, біз одан көре алмайтын нәрсе, бірақ ол қалай болғанда. өзінің көрінген қалпында бар және алғашқы түйсіктер бізді адастырмас ушін танылуға тиіс . Сондықтан гулден барлық ақиқатты танып-білпсі келген суретші, оны қайта жасауға, осы сөздің толық мағынасында оны қайта туындатуға тиіс, яғни оның түқымына д< ■ жетіл, ол бүршік жарғанға дейінгі барлық жолдан онымен бірге етуі тиісі гул тостағанының қатпарла-ры өзінің барлық мән-мағынасын, кім оның тамырының тарам-тарам сырын танып-білсе, соған аша-ды".
Г, Исмаилованың таушымылдыққа етене болуы, суретшінің ез дарапығымен дуниені сезінуі, оньщ әлемге деген ерекше және қайталанбас көзқарасы дәл осы натюрморттан ерекше анық көрінеді.
Г. Исмаилова күнделікті тұрмыс пен тіршілік қамынан өзінің суреттерінде ғана емес, сонымен бірге емірде де биік тұрады. Оған ой-толғамында, адамдарды түсінуде, достары мен құрметтеушшермен қатынаста ерелілік, басқа адамдарға деген сабырлылық пен кешірімділік тән. Дәл осы биік адамгершіл» оның бейнелері мен кейіпкерлерінде, тіпті, оның үстіне оларды қасәқана емес, әдейі идеалдандыруынан байқалады. Өзі де кеңес дәуірінің әйелі бопғандықтан Г. Исмаилова әрдайым сол кезеңнің суреттерін салды.
12

Зған мінез-қулқының жұмсақтығына, әйел затына тән нәзіктігже қарзмастан, өзі және өзінің шы-шылығы туралы басқаның пікірінен тәуелсіз болу, табандылық пен қайсарлық, тек қана өз мұра-;, ғумырпық қағидатымен өмір суру - тән нәрсе.
2уретші ретінде, адам ретінде де Г, Исмаилова социалистік реализмнің приициптерінің идеология-ііктерінен сөтті турде бойын алыс салды. Бұл арада шынайы өнер иесішң алысты болжағыштығы Ірёгендігі де. сондай-ақ бірінші кезекте, өзінің ары алдындағы адалдығы, шынайылығы да әсер т көңілі нені қаласа, соны ғана жазды, Оның өнер әлемінің өзі - өнер және де ешқандай әлеуметтік рыстарға бармады. Сол бір жылдары өзіңмен-өзің қалуға, көңіліңді ала қылмауға, улкен және кіші іқтарға жаллақтамауға. жалақорлар мен көреалмайтындарға мән бермеуге, сөйтіп өз иптеріңнен айнымау ушін зор ерік-жігер мен қайыспас мінез, зерделіпік пен сыпайылылық керек ын.
'. Исмаилова қашанда өз тағдырына өзі ие болды және барлық қуатымен, толық кұш-жігерімен, ;урегімен берілген жасампаздық ісін атқарды және атқарып келеді, яғни шығармашылық дегеніміз ін өмірдің өзі.
", Исмаилова шығармашылығының әрбір қыры ез алдына қайталанбас қундылыққа ие, оның әрқай-жеке сурегшінің шығармашылығын сипаттай алар еді. Суретшінің жеке тұлғасында бірыңғай тұтас-І біріккен олар өзінің ортақтығын қамтамасыз ететін ішкі ажырамас өзектің бар екенін білдіреді, |ы біріктіретін Г. Исмаилова шығармашылығының парадигмасы асқақтыққа, мәнділікке, қайта жаң-ға талпыну болып табыпады.
Суретшінің көптеген еңбектері Ә. Қастеев атындағы Үлттық бейнелеу өнері мұражайында және м сурет көрмелерінің дирекциясында сақтаулы, бірақ оның еңбектерін жеке коллекционерлер са-іуда, олардың бір бөліп шетелдерге кетуде. Мәселен, оның сегіз жұмысын француз елшісі сатып және оны өз отанына алып кетті, Несі бар, бұл жаман емес қой деп ойлаймын. Халқымыздың ең тты өкілдері арқылы Қазақстан өлемдік мәдениет лен өркениеттің аясына кіреді, әлемдік қауым-іққа біз тек мәдениет пен шығармашылық арқылы ене алсақ керек.
~. Исмаилова ұшін өзінің кейбір дұниелеріне қайта оралу тән нәрсе, Сондай сәтте ол көрерменге н және өзіне қымбат нәрселерді Шынайы да шадыман қуанышпен жазады. "Бас киімдер" (1997) "Зерен" (1998) суреттерінің соңғы нұсқалары осылайша пайда болды. Натюрморттар соңғы орын-інда нәзігірек, қағылез, экспрессивті болды,
Өзінің бурынғы жұмыстарына қайта оралу немен байланысты болды? Артына қайырылып, бір жа-жүмысын тағы да қайталауға не мәжбұр етті? Мәңгілік ізденіс үстіндегі жәие кемелденуге тал-н суретшінің бұрынғыны місе тұтпауы ма? Өзінің ұнайтын затын талғай беретін әйеп баласы көрсе-шығының машақаты мен ерке-наздылығы ма? Бұл суреттер бірінші рет жазылған кездегі шырай-іқтарды аңсау ма әлде? Бәлкім, бұл суреттермен қандайда бір естеліктер, ассоциациялар, сезімдер нысты шығар.,, Мұндай риторикалық сурақтар жеткілікті, өйткені барлық ақиқат мынада тұр: журек ын, шығармашылықтың азабы мен аңсарын, көңіл куй құбылуын өзіңнің дәстұрлі мөдениетіңнің қ бастауларына ішкі жан-дүниеңмен оралуға деген тілекті сөзбен тусіндіріп жеткізу мүмкін емес. І бәрі тұтастай алғанда жаңа нұсқаларды жасау ұшін жеке себептілік негізге айналды, мұиың й-ақ мүлде басы ашық тапсырыс ретінде де маңызы аз емес. Мен суретшіден оның қандай да бір інен авторлық көшірме жасау ушін оған бұлайша өтініш білдіру жиі бола бермейді деп ойлаймын. іа мұндай жағдай болған екен. Ендеше оның суреттері табысты, осы заманғы және әлеуметтік ар, ал шығармашылығы ел игілігіне жарайды.
^уреттің 1-ші нұсқасын соңғысымен салыстырғанда, оның неғұрлым анық, айқын, егжей-тегжейлі іғанын, бедерлі екенін көруге болады, Бояулары батыл, қанық, тартымды. Көңілде көп әсер қал-ъін бұл суреттерден назарыңды сырғытып әкете алмайсың. олар көрерменді арбап алады, наза-
13

рын буруға, іштей "па, шіркін!" деп ризалық білдіруге мәжбүр етеді. Жалпы Г, Исмаилованыи дерлік жумыстары осындай сезім туғызады және оның жұмыстарымен танысқан кезде әрбір жз-ңгі н:,л мен әлпндей таңданыс сезімінде болары анық.
Оның қуаты мынада, ол сұлулық сиқырын. туйсік пен сезім арбауын полотноға көшіре алады -қайталанбас көркемдіпн бере алады және көрерменді қас қағым сәтте бар дуниені ұмытып, дем^н ішн алып, шынайы өнердің ғажайып арбауына елігуге мәжбур етеді.
Ол ушін шығарма жасау - кунделікті куйбеңнен жоғары тұру, қаламы тиген ж^рд сәулелендіру.
Г. Исмаиловаға қатысты болған дуниенің бәрі мәдениеттің елеулі қубылысы ретінде танылыл, қаза өнерінің тарихына енді.
Г. Исмаилова қазақтың улттық енерінің қазынасына зор улес қосты. Оның суреттер шеберлердің, коллекционерлердің және суңғат өнерін суйетіндердің жіті назарына іліккен.
Оның өнері терең адамгершілігімен және психологиялығымен, ашық колоритімен әрі нақы ғымен және ең бастысы, өзгеше нәзік композициялық шеберлігімен, тустердің уйлесімділігіме жанын жаулап алзды.
Талант дегеніміз не? Бұл сұраққа талайлар жауап беруге тырысты. Меніңше, талант дегеж?.. өмірде мақсатқа жетудеп аса сезімтал алғырлық; бул - шаршап-шалдығуды білмейтін шарқ урға шабыт және ең соңында, бұл - жарқын бір даралық пен шеберлік.
Шалабаева і, К
Қазақстан Республикасы Журналисге
одағының мушесі, филоі ,л
ғыдымының докторі