КІРІСПЕ «Өнерлі өрге жүзеді» деп дана халқымыз бекер айтпаса керек. Қолыңдағы «Бейнелеу өнері» оқулығы сенің онер жолындағы талпы-ныс, ізденісіңе жол көрсетіп, үйреншікті нөрседен әсемдікті таба бі-луге, коргенді есте сақтауга және қиялдау қабілетіңді дамытып, шы-гармашылықпен жүмыс жасау жолына жетелейді. Оқулық 6 бөлімнен түрады: кескіндеме, графика, композиция және перспект^ива, мүсін онері, сәндік қолданбалы онер, сөулет өнері. Өрбір бөлім жеке-жеке қарастырылганымен барлығының білім беру міндеті ортақ бір мүддені көздейді. Өрбір тарауда оқытылатын оқу материалы жеке бір тапсырма-ның ғана емес, көптеген тапсырмаларды шешуге қатысады. Тақы-рыптық немесе композициялық сурет салу барысында әрбір тарауда-ғы әр түрлі тапсырмалардан алған білім, білік дағдыларды есте сақ-тау қажет. Оқулықтағы тараулар арқылы ондағы жаңа бейнелеу, безендіру, қүрастыру іс-өрекеттерімен біртіндеп таныс боласыңдар. Суретші, мүсінші, зергерлер сурет салғанда, мүсін, әшекей бүй-ым жасағанда және т. б. керкемдік іс-әрекеттерде өзінің өмір жайлы білімі мен түсінігін көрсетеді, шығармашылық іс-әрекеттері арқылы әр түрлі қүбылыстарға деген көзқарасын білдіреді. Сурет сала білу сенің рухани өміріңде де елеулі із қалдырары сөзсіз. Жаңа қоғам дамуы мен жаңа технологиялық өзгерістер бола-шақ жастардан асқан шеберлік пен іскерлікті талап етеді. Оқулықта өздеріңнің кәріп-қабылдау қабілеттеріңді шыңдайтын әнер шеберлерінің әр түрлі саладағы, жанрдағы туындылары бе-рілген, олардың мән-мағынасы шағын мәтіндермен баяндалған. Ес-керте кететін бір жайт - оқулықта берілген суреттерді көшіріп салу-ға әсте болмайды. Олар тек көріп әсерлену үшін қажет. Кітаптағы суретшілер және олардың тамаша шығармашылық туындылары жайлы мәліметтер арқылы мүғалімнің көмегімен де, ез бетіңмен де кәркемдік біліміңді жетілдіре аласың. Сендерге шығармашылық кабілеттілік пен рухани бай әмір ті-леуші автор.
Дала көрінісі. зықтық бетінен түскен жарық каншалықты күшті болса, суреттегі шагылысу да соншалықты ашық болады. Күннің табиғи сәулесіне қарағанда жасанды жарық күші әлде-қайда темен. Сондықтан да ай сәулесінің жарығы мен жасанды жа-рық коздерінен түскен сәуледен жазықтық шағылысулар көрінбейді десе де болғандай. Шырақ немесе электр шамы жарықтанушы объектіден жақын жерде түрғандықтан олардан шыққан сәулелер жарық нүктесінен тіке шашырап түседі. Шағылысудың өзі көлеңкелер категориясына жататынын үмыт-паған жөн, олар әркашан жарық түскен жазықтық бетіндегі жарты-лай көлеңкеден қаралау болады. Егер де бүйымның айналасында қара түсті заттар түрса, онда шағылысу онша білінбейді. *?! 1. Шағылысу дегеніміз не? 2. Суретші шырармасын талдап, ондағы шағылысудың орын алған тұстарын көрсет. 3. Күннің табиги сөулесіне караганда жасанды жарық күші өлдекайда төмен болатындығын дөлелде. 4. Не себептен шағылысудың өзі көлеңкелер категориясына жатады? 22
Натюрморт жанры Натюрморт туындыларымен сендер өткен сыныптарда тані | болдыңдар. Суретші бейнелеген заттар адамның өмірі, талғам і үйреншікті әдеттері жайында кеп сыр аңғарта алады. Түрлі тү< маталар, ыдыс-аяқ, гүлдер, жеміс-жидектер, теңіз байлығы мен т I қүстары сияқты әр қилы көріністер үйлесімі қоршаған ортаның бе \ лығы мен сүлулығын дәріптеп қана қоймай, біздің көңілімізді I мүңға, не шаттыққа бөлейді. Қай заманның суретшілері де графиі ! мүсін, бейнелеу өнерінде талай-талай натюрморттар қалдырған. I Солардың ішінде XVII ғасырдағы фламанд, голланд суретшіл( ! Ф. Снейдерс, В. Хедтлердің натюрморттары айрықша орын алар | Өз шығармаларында олар табиғаттың адамға сыйлайтын мол риз 1 ғын, адам қолынан шыккан бүйымдардың сүлулығын жырға косал Сурецгші И. Э. Грабарь, М. С. Сарьян, П. П. Кондальский, И. ! Машков, т.б. натюрморт жанрының тамаша шеберлері болды. Қазақтың үлттық тағамдарының кейбір түрлерін белгілі сурет ( А. Ғалымбаева өзінің «Дастарқан» атты натюрмортында өсерлі б( ; ген. Мүндағы күрең бауырсақ пен ақ қүрт, ағаш тегенедегі са; : қымыз, шақпақ қант пен үгіліп кеткелі түрған кеудірлек нан, дастг қан шетіндегі торғын сүлгі, бүлардың түсындағы аяққап осынл бір-бірімен жараса астасып, ел байлығының, казақ дастарканын: бір көрінісін тартымды бейнелегендігін көреміз. Күн сайын көріп жүрген қарапайым бүйымдар біздің көз алл ! мызда бүрын-соңды байқалмай келген ерекше жарастық тауып ■ ғысқан. Суретшінің негізінен жеміс-жидектерден түратын бүл шығарт сында олардың әсемдігі мен қазір ғана үзілген жемістің таза қан 1. Заттар бір-бірінен алшаң орналаскан. бояулары асқан шеберлікпен берілген. Өр түрлі заттардың, бүйь
2. Кейбір заттар бір-біріне жақындасып, кейбірі жекеленген оқшау қалыпта орналасқан. дардың тобын бейнелеу барысында олардың бір-біріне катысты мөлшерін дүрыс бере білу керек. Ол үшін бүйымдардың жеке-жеке пропорциялық ерекшеліктерін айқындау қажет. ^ Салынған суреттерді мүқият қарап шықсақ, барлық жерде бір-і дей бүйымдар, заттар немесе жемістер бейнеленген. Барлық суретте сол заттар, бірақ топтамалар жинагы әр түрлі бейнеленген. 1-суретте заттар бір-бірінен алшақ орналасқан, 2-суретте кейбір заттар бір-біріне жақындасып, кейбірі жекеленген, оқшау қалыпта, 3-суретте барлық заттар мен бүйымдар бір жерге жиналған. Бүл суреттерден бүйымдар тобының ерекшелігі тек оның пішіні,! көлемі, фактурасына ғана байланысты емес, сондай-ақ олардың өзара| орналасу жағдайына да байланысты екендігін байқаймыз. Сурет салғанда суретші осыған байланысты қағазды тік немесеі көлденең қалпында пайдалану керектігін шешеді.
3. Барлық заттар мен бұйымдар бір жерге топталған. Жаз айында кең далада жайқалған жасыл шоптермен бірге алі қызыл, сары, аппақ дала гүлдері де жайнап, мың күлпырады. Алыс-тан қарағанда дала бейне бір қүлпырған түкті кілемге үқсайды, жа-І
қындаған сайын гүлдер айқындалып, әрбір гүл өзінің бір-біріне үі майтын әсемдігімен, жүпар иісімен көңіліңнің ажарын ашып еі ше қуанышқа бөлейді. Сол сияқты бақтағы өздерің әсіріп, баптаған гүлдер де сенде жағымды әсер етіп, сурет салуға, өлең жазуға шабыттандырары сөс Жаңадан үзілген гүлдердің, кейбірінің әлі де болса қауызы агш қоймаған. Ақ, қызыл, сары, күлгін, қызғылт, сарғыш күлгін т1 гүлдер тобын үйге алып келіп, терезе алдына қойсаң, бөлме іші өзг< сала береді. Енді осы гүлдерден натюрморт салып кәрелік. Сурет салу ба сында әрбір гүлдің қүрылысына, жапырақтарының пішіні мен сіне назар аударып, көңіл бөлген жөн. Сонымен қатар гүл еальив күмыраның пішіні, түсі, ондағы жапырақтан түскен шағылысу және гүл терезе алдында түрса, оның бізге көрінетін түстары да зардан 'тыс қалмауы керек. 9 Т 1 • Натюрморт жанрын кеп бейнелеген қандай суретшілерді білесің? 2. Натюрморт салу үшін бұйымдар тобының тік қағаз бетіне орналасатын: позициялық шешімін тап.
