Тұран ойпатының климаты, ішкі сулары, органикалық

дүниесі.

Мазмұны:

Кіріспе

1.   Тұран жазығының климатының жалпы ерекшеліктері.............

2.   Ішкі сулары, топырағы................................................................

3.   Тұран жазығының органикалық дүниесі....................................

4. Шөлдін негізгі түрлері шөлді игеруге байланысты туындаған

        түйінді  экологиялық мәселелері................................................

Қорытынды.......................................................................................

Кіріспе

35-53°с.е   аралығында дүние жүзілік мұхиттан шалғай құрлықтың орталық бөлігіндегі географиялық орынының ерекшелігіне сай Каледон Герцин, Альпі қатпарлықтарында түзілген биік және аласа тау жүйелерімен шектескен Тұран жазығының табйғатының алуан түрлілігінің негізгі себебін ашып көрсету еліміздің аумағының батыс  оңтүстік-батыс және оңтүстік бөлігінің жер бедерінің,климатының, топырағы мен өсімдіктер жамылғысының қалыптасу заңдылықтарына әсер ететін негізгі факторларды анықтауға мүмкіндік береді.

         Тұран ойпатының құрылықтың ішкі аймағында орналасуы Шығыс Европаның өзі орналасқан ендіктеріне қарағанда қысы суық, жазы  ыстық болып климаты шұғыл континентілігін;келуімен ерекшеленетін климатының шұғыл континеттілігінің; желдің,температураның әсерінен жүретін үгілу үрдісін,жер бедерінің эолдық пішініндерін,құрғақ климат жағдайында топырақ пен өсімдіктер жамылғысының шөлге тәң түрлерін таралуын анықтайды.  Шөлді шөлейтті Тұран жазығының жан -жақты  оқып үйрену табиғат байлықтарын шаруашылық мақсатта игеру барысын қоршаған ортаның тепетеңдігін сақтау мәселесін шешу мен қатар, табиғат жағдайларының негізгі ерекшеліктерінің терен меңгеруге мүмкіндік береді.

         Мақсаты:

-         Тұран жазығының геогфиялық орынының ерекшелігінің климаты        мен органикалық дүниесінің таралуына ; түзетін әсерін;

-         Аумақтың табиғатының қалыптасу тарихындағы әртүрлі  геологиялық кезендердегі палеоклиматтық, палеоэкологиялық,   және палеогеографиялық жағдайларының негізгі ерекшеліктерін;

-         Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық   типтерінің арасындағы өзара байланыстарды;     

-         Аумақтық табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін негізгі                  факторларды анықтап,табиғи тепетеңдіктің бұзылу, себептерін   ашып көрсету.

Төмендегі мәселелерді шешу көзделген:                                                          

-         Физикалық, географиялық орынының негізгі ерекшеліктерін;

-         Аймақтың зерттеу тарихын;      

-         Геологиялық даму тарихымен геотектоникалық құрылысының   негізгі ерекшеліктерін;

-         Жер бедерінің түзілу жолдары мен аумақта таралуын;

-         Климаттың түзілу зандылықтарынымен ішкі суларын;

-         Топырағымен өсімдіктер жамылғысының негізгі ерекшеліктерін;

-         Табиғат қорғау мәселелерін жанжақты талдап,ой  қорытындыларын шығару;

Практикалық манызы: нәтижесінде жинақталған дәлекті матерялдар ֵГеография мамандығының студенттері, орта мектептің мұғалімі мен оқушылар Тұран ойпатының табиғатын жан-жақты оқып үйрену үшін, туристік  фирмалармен өңдірістің жеке салаларының мамандары білім көзі  ретінде пайдалана алады.

Ішкі сулары, топырағы мен органикалық дүниесі, табиғат байлықтарын игеруге байланысты туындаған түйінді мәселелермен  оны шешу жолдары көрсетілген.

1.     Тұран жазығының климатының жалпы ерекшеліктері

Тұран ойпатының климатының жалпы ерекшіліктері факторлары. Тұран жазығынын климатының қалыптасуына төмендегі факторлар әсер етеді.

- біршама төменгі және орта еңдіктерде отналасуына    байланысты раациялық  баланстың мөлшерінің жоғары болуы;

-         атмосфералық циркуляциясының үрдістеріне әсер ететін жер бедерінің тегіс болуы. Құрлықтың орталық бөлігінде орналасуына дүниежүзілік мұхиттардан қашық болуына байланыстыклиматты шұғыл континентті болып келеді:

     - Орта және төменгі еңдіктерде орналасуына сай күн радияциясының қарқыны жоғары  әрі аумақтың мол жылу алуына аридті шөл ланшафтысының қалыптасуына ықпал етеді. Жер бедерінің тегіс болуына орай трансформатцияланған қоңыржай ауа массаларының кедергісіз өтіп кетіп жауын шашынның аз түсуіне климаттың шұғыл кантинентті болып күшеитіледі.

      Географиялық орынының ерекшелігіне сай жазы өте ыстық ашық әріқұрғақ, қысы суық аязды болып келеді, температураның жылдық амплетудасы 87-85 ⁰С, орташа айлық температура 42-30 ⁰С, құрайды.

Тұран жазығының климатына жауын шашынның жылдық орташа мөлшерінің аздығы мен жыл мезгілінде әркелкі таралуы,температура ауытқуының тәуліктік және жылдық ауытқуының жоғарылығы, атмосфера ауасының құрғақтылығы  бұлтсыз ашық күндердің көптігі тәң.

      Тұран оипатында ашық бұлтсыз күндердің ұзақтығы 2400-3000 сағатқа дейін созылады. Жылдық жиынтық күн радиациясы оңтүстігінде 160 ккал /см² тең солтүстігінде 120 ккал/см² аралығында ауытқыйды. Оңтүстіктегі географиялық орыны қыстың өзінде белгілі мөлшерде күн радиятциясының енуіне мүмкіндік береді. Ашық күннің көптігі мен жылудың  мол түсуі күн энергиясын пайдалануға мүмкіндік береді .

         Тұран оипатының басым бөлігіне қыста Азия максимулының ықпалы күшті болатындықтан төменгі температура мен жоғарғы атмосфералық қысым бұлттың түзілуіне мүмкіндік бермейді. Жазда мол жылуасатындықтан  жердің ауамен әрекеттесетін беткі қабаты құрғап кетеді. Осыған орай ауа массаларыда құрғақшылығымен ерекшеленіп ауаның конвекциялық ағынын тудырып су буының конденсациясын күшейтеді. Табиғи кедергілер болмағандықтан қатпарлы  бұлттар өте биікте түзіледі. Сондықтан жазда жауын шашын өте аз түседі:

         Тұран жазығындағы бұлтсыз ашық күндер саны солтүстігінде 180 күннен оңтүстігінде 260 күнге дейін артады. Ашық күндердің көп, тура радиацияның жыл бойы басым болуына сай мүмкіндік береді .