Отырар Монғол және Темір империялары құрамында - Қазақстан тарихы - Тегін қазақша рефераттар - Тегін қазақша рефераттар - Refa.kz - Все для школьников и студентов Казахстана!
Все рефераты Казахстана Суббота, 01.11.2014, 00:52

Приветствую Вас Гость | RSS
Главная | Тегін қазақша рефераттар | Регистрация | Вход
Тегін рефераттар


Интересное

Главная » Рефераты » Тегін қазақша рефераттар » Қазақстан тарихы

Отырар Монғол және Темір империялары құрамында

Отырар Монғол және Темір империялары құрамында скачать

30.03.2010, 11:02
«ХІІІ-ХV ғасырлардағы Отырар» деп аталатын тарауда қаланың саяси тарихы, сәулетті құрылыстары, қолөнері, мәдениет пен діні баян етіледі. 5.1 «Отырар Монғол және Темір империялары құрамында» деп аталатын бөлімде аталған империялар құрамына кіруі мен басқа да саяси оқиғалар баяндалып сол кездегі археологиялық қабаттар сипатталады. Деректердің жиынтығы Қайырхан мен оның әскерінің бір бөлігінің ерлігіне шүбә келтірмей, Отырар қаласы халқының қарсылық көрсетуіне, қаланы монғолдардың жаулап алу жағдайына қалыптасқан дәстүрлі көзқарасты өзгертуді талап етеді. Қорыта айтқанда, 1210 ж. Хорезмшах мемлекетіне күштеп қосылған отырарлықтар сұлтан жауларын өз жауымыз деп танымаған, себебі ол кезде Отырардың өзі азат ел емес, біреудің отары болды. Хорезмшах Отырарды өзіне қаратқанда қала тұрғындарының біразын өлтіргені, Отырардың төл билеушісін айдауға жіберіп біршама уақыт өткен соң оны да өлтіргені, оның мүлкін иеленгені жөнінде деректер бар. Сондықтан Отырарда Шыңғысхан әскеріне қарсы соғысқан тек Хорезмшах жіберген әскер болды. Монғолдар қалаға енген соң, ол әдеттегідей тоналды. В.В. Бартольдтың айтуынша, монғол ханы тағайындайтын басып алған жерлердің жоғары басшысынан басқа жеке қалаларда билігін мұраға қалдыратын қала басшылары-меликтер болды. Монғол ұлыстарында шешуші қызметтерге ие болған адамдардың ішінде отырарлықтар да болған. Мысалы, Отырардан шыққан Кутб ад-дин Хабаш амид Шағатайдың уәзірі болды. 1969 ж. Отырардың стратиграфиялық қазба орнында ХІІ-ХІІІ ғғ. жататын қабаттарда өрт, не болмаса бұзылып, жермен-жексен болған іздер байқалмайды. Шахристандағы ІІІ қазба орнында монғол әскерлері келген кезбен сәйкестірілген өрт іздері бар еден табылды. Одан кейінгі еденге қарағанда Отырар халқының жоғарыда аталған өрттен кейін аз ғана уақыт өтісімен қала ішіне – шахристанға өз үйлеріне қайта оралғанын көрсетеді [36, с. 19]. Яғни, қысқа уақыттан соң оның халқы өз үйлеріне қайта оралған. Монғолдар тек Қайырхан мен оның жақтастары қарсылық көрсеткен қаланың цитаделін қиратқан болса керек. ХІІІ ғ. ортасында рабад пен таяу жерлердегі бос жатқан аймақтар игеріле бастайды. Перифериялық аймақта түрлі шеберханалар, саяжай-үйлер, тұрғын үйлік орамдар пайда болады. ХІІІ ғ. екінші жартысына - ХІV ғ. бірінші жартысына жататын құмырашылар орамы қазылған. Осы аймақтан ерте монғолдық теңгелер көмбелері жиі ұшырасады. Қарахандық кезінде салынған қорған монголдар кезінде қиратылды деген болжам дәлел таппады. Отырарды қайта көтеруде жергілікті тұрғындармен қатар сырттан келгендер де үлес қосты. Оны тұрғын үйлердің бұрын кездеспеген элементтерінен байқауға болады. Мысалы, кені бар тандырлар пайда болады. ХІІІ ғ. аяғында немесе ХІV басында Отырар қамалы сырт жағынан тағы бір метрдей етіп қалыңдатылды. Қорғанның шығыс жағында байырғы қорған қалдықтары үстінен жаңа қабырға көтеріледі. Қорғанның ішкі жағында дуал бойы ені екі бөлмедей үйлер бой көтереді. Л.Б. Ерзаковичтің пікірінше, мұнда Отырар қаласының әскери гарнизоны орналасқан. Осы үйлердің арасында ара-кідік ірі жиһаздарға бай, құрылысы ерекше тамдар кездескен. Мұнда монғол текті әскербасылар тұрған деген жорамал айтылуда. 1370 жж. Отырар Әмір Темір мемлекетінің құрамына кірген болса керек. Ол стратегиялық, әрі экономикалық орталық болып қала береді. ХV ғ. басында Отырарда бүкіл қалалық өрт болады [37, с. 180-181]. Мәдени қабаттардың стратиграфиясын бақылау, талдау және сол қабаттардан табылған теңгелер өрт уақыты Халиль Сұлтанның билік жүргізген кезінде (1405-1409 жж.), не болмаса сол мезгілден сәл берегірек болғанын көрсетеді. Жазба деректерде Отырардың ХV ғ. басында өртеніп талқандалғаны жөнінде мағлұмат жоқ. Алайда темірліктердің кезіндегі оқиғаларды сараптау бізге бұл өртті белгілі бір оқиғамен шендестіруге болатындығын көрсетіп отыр. Нақтырақ айтсақ, Нұр ад-дин 1410 ж. көктемінде Ұлықбек пен оған қамқоршы болып тағайындалған Шахмәлікке қарсы шығады. Қызыл Рабадта 20 сәуірде болған шайқаста Нұр ад-дин Ұлықбек пен Шахмәлік әскерлерін тас талқан етеді. Бұқара мен Шахрисябзге өз әкімдерін жібереді. Осылайша Нұр ад-дин бүкіл Орта Азияға өз өкімін орнатқандай болады. Тек Гераттан Шахрух әскерінің Ұлықбек пен Шахмәлікке келіп жәрдем беруі бұл жағдайды күрт өзгертеді [38, с. 91]. Жазба деректерде 1411 ж. қаңтарда Шахмәлік Нұр ад-динге қарсы Сырдария бойына жорыққа шығады. Біздің пікірімізше, бұл соғыс Нұр ад-диннің астанасы - Отырарды айналып өтуі мүмкін емес еді. Сонымен Отырардағы алғашқы бүкіл қалалық өрт 1411 ж. болды деген тұжырымға келеміз. Мұны нумизматикалық зерттеулер мен стратиграфиялық байқаулар да қоштап тұр. Өрттің алдында қала халқының Отырар айналасынан қамал ішіне кіруін біз осындай жағдайлардың салдарынан, яғни мәжбүрліктен туындаған әрекет деп ойлаймыз. Алайда отырарлықтарға қамал қалқан бола алмады. Өрттің нақ әскери оқиғалармен байланысты болғанын өртенген үйлердің қасында адам қаңқаларының табылуы, ал ІІІ қазба орнындағы ІV қабат (горизонт) деңгейдегі бірінші үйден қылыштан жарақат алған адамның бас сүйегінің табылуы осы пікірді қоштап тұрғандай [36, с. 45].
Өрттен кейінгі осы қазба орнындағы өзгерістерге назар аударайық. Өртке дейін «И» орамындағы тоғыз үйдің үшеуінде керамикалық пештері бар бөлмелер, яғни шеберханалар болған болса, өрт болған соң олар жөндеуден өткен, не болмаса қайта көтерілген үйлерде керамикалық өндіріске қатысты ешбір қалдықтар немесе белгілер табылмады. ІІІ қазба орнындағы «Ж» және «И» орамдарындағы алғашқы өртке дейінгі үйлер, көшелер көлемі өрттен кейінгі кезге сәйкес келмейді. Жалпы алғанда көшелердің кеңейіп, үйлердің ауданы кішірейгенін байқаймыз. Бұл соғыс барысында қала халқының қырылғанын көрсетсе керек. Сонымен қатар қолөнершілерді Мауараннахрға көшіру, айдап әкету саясаты да жүргізілген сияқты. Қалай дегенмен де 1411 ж. өрт Отырарды қатты күйзелтіп жіберді.
Алайда сол кездегі Түркістан уалаятының орталығы болып есептелген Отырарда тіршілік қайта жанданып, өмір қайта қалпына келеді. Өртенген жайлардың орнына жаңа үйлер көтерілді. Жазба деректерде Отырар 1425 ж. оқиғаларға байланысты аталады. Бұл жылы осы қалада Ұлықбектің Моғолстанға аттанған әскерінің сол қанаты қыстап шығыпты. Сырдария бойындағы қалаларды Жошының тұқымы, қазақ хандарының әкесі Барақ өз иелігіне қайтаруды талап етеді, ол осы мақсатта елшілік жібереді. Бұл өңірді оның ата-бабалары иеленгенін және қалалардағы құрылыстарды да солар салғанын тілге тиек ете отырып, шариғат пен ата-баба дәстүріне сәйкес бұл қалалар ата мұрасы ретінде өзіне қайтарылуы тиіс екендігін мәлімдейді. Мәселе бейбіт жолмен шешілмеген соң Барақ 1427 ж. Ұлықбек әскерін талқандап Отырарды өзіне қаратты [35, с.112]. лайда 1428 ж. алғашқы қазақ хандарының әкесі Барақ өлтірілді. Отырар қайтадан темірліктер қолына өтті.
5.2 «Қаланың сәулетті құрылыстары» деп аталатын бөлімде Отырардағы Бердібек сарайы, Арыстанбаб кесенесі, монша сипатталады. Бердібек сарайы құрамында болған мешіт пен оған қарсы орналасқан ғимарат ұзындығы 40 м, ені 1,3 м қабырғамен жалғанған. Екі ғимараттардың артқы қабырғалары арасының қашықтығы 72 м. Осыған қарап бұлар Орта Азия сәулет өнеріндегі «қос» деп аталатын құрылыстар кешені үлгісінде салынған. Қабаттардың стратиграфиясы, архитектуралық нақыш бөліктер, табылған заттар кешенді ХІV ғ. аяғы -ХV ғ. басына жатқызады. Жалпы Отырардың осы бөлігінен аса сирек кездесетін қытай мен таяу шығыстық бұйымдар, зергерлік бұйымдар мен алтын дайындамалар табылған. Кешеннің жалпы қызметін анықтауда осы арада табылған заттарды талдау, осы ғимарттардың жалпы қалалық қорған жүйесінде орналасуы, қазылған ғимараттардың құрылымы көрсетеді. Архитектуралық кешен оңтүстік пен шығыстан қалың қорған қабырғасымен қоршалған. Солтүстік құрылыс ғимаратының ашылған бөлігінде сыртқы оңтүстік қабырғасынан мешіт жаққа қарай ашылған есік орындары әлі де табылған жоқ. Солтүстік құрылыс медресе не болмаса мешіт бөлігі болса ол оңтүстік мешітпен ондаған есік ойықтарымен байланысуы керек еді. Солтүстік құрылыстың аршылған бөлмелері Орта Азия мен Қазақстан аймағындағы қамал-сарайлардың жоспарларына жақын. Оның жоспары Ақыртас қалашығында қазылған билеуші қамалы, Луговой қамалы жобаларына ұқсас. Тәжікстандағы Калаи-Боло қамалының дәлізді-тарақты жоспарымен және Калаи-Кахкаха қалашығындағы оңтүстік-батыс ғимаратымен ортақ элементтер бар.
Сондықтан біз кешеннің қазып алынған бөліктері жазба деректерде аталатын Бердібек сарайы орналасқан Отырар цитаделінің, аркінің бір бөлігі деп санаймыз. Онда Әмір Темір қайтыс болғаны белгілі. Жазба деректерде аталатын Бердібек сарайының белгілері осы кешеннің солтүстік құрылысына сай келеді. Шараф ад-дин Әли Йаздидің 1425 ж. аяқталған «Зафар–намесінің» жазбаларында мынадай сипаттама бар: «Сейхун жағасынан аттанған Темір сәрсенбі 12 раджаб күні Отырардағы Бердібектің сарайына (Отрарский дворец Бердибека) келіп тоқтады. Барлық ханзадалар, әмірлер және Темірге жақын болып саналатындардың әрбірі жеке бөлмелерге орналасты. Бір таңғаларлығы, патшаның ордасына айналған сарайда келген күні ғимарат төбесінен от шығып, өрт болады» [39, с. 43-48]. Осы сипаттама сарайдың бөлмелері көп болғанын, өрт болғанға қарағанда оның кейбір бөліктерінің төбесі ағаштан жабылғанын көрсетеді. Біздің құрылыста жеке-жеке орналасқан көп бөлмелердің орын алғаны көрініп тұр. Құрылыстың екінші қатарының төбесі жайпақ болып ағашпен жабылғанын біз жоғарыда айтқан едік. Ортағасырлық цитадельдердің барлығында мешіт болған. Оңтүстік құрылыстың мешіт екені еш күмән туғызбайды. Ол төбесі күмбезделген сәулетті құрылыс болған. Терезе ойықтары панджарамен өрнектеліпті. Мешіт сырты сырлы қыштармен, төртбұрышты майоликамен (олардың ішінде құс бейнесі бар) көмкерілген. Мешіттің бас есігі мұнаралы пештак үлгісінде жасалған [36, с. 108]. Қазба жүргізген археологтар бұл мешіт ХІV ғ. аяғы мен ХV ғ. басында салынған деген тұжырымға келді.
Сарайда арнайы қабылдау бөлмесі – көрінісхана болыпты: «Осы кезде Темірге көптен бері Дешті Қыпшақ даласында бір жерге қаңбақтай тұрақтай алмай жүрген Тоқтамыстың ескі қызметшісі – Қарақожа келді. Сол күні Темір көрінісханаға салтанатты түрде кіріп, биік таққа жайғасты. Оның оң қол жағына Үгедей қағаннан тараған Танзи оғлан, Жошы ханнан тараған Бастемір оғлан мен Шекіре оғлан, сол жағына ханзадалар Ұлықбек, Ибраим сұлтан, Айджеля отырды. Тоқтамыс елшісін әмірлер Бердібек, оның ағасы Шайх Нұр ад-дин, Шах Мелик, Қожа Жүсіп алып кірді» [39, с. 43-48]. Алайда Бердібек сарайының көрінісханасы - салтанатты түрде қабылдау жүргізетін залы әлі де табылған жоқ. Кешеннің солтүстік құрылысынан батысқа қарай 20 м қашықтықта ХХ ғ. 60 жж. трактормен ойылып кірпіш алынғаны белгілі. Бұзып алушылардың бригадирі Е. Брон 2 м тереңдікте күйдірген кірпіштен соғылған қабырғаларға тап болғанын, оның беттері көк түсті өсімдік өрнектермен безендірілгенін айтты. Осы құрылыс Бердібек сарайының көрінісханасы болуы ықтимал.
Цитадельдегі құрылыстарды сол кезде Отырарда әкім болған Сары Бұғы қыпшақтың ұлдары салдырған деп есептейміз. Жазба деректерде Отырар сарайы Сары Бұғы қыпшақтың бір ұлы Бердібектің атымен аталған. Оның басқа бір ұлы - Нұр ад-диннің әскербасы болғаны жөнінде деректер бар. Отырардың сәулет өнері ескерткіштері қатарында Арыстанбаб кесенесіндегі өзгерістер, моншаға қатысты жаңа материалдар қарастырылып сипатталады.
5.3 «Қолөнер» деп аталатын бөлімде, археологтар еңбектерінде сипатталған керамикалық өндіріс, темір ұсталығы, мыс ұқсату, зергерлік өнер, шыны өндірісі, тас өңдеу сияқты қолөнердің салаларымен [36, с.129-210] қатар Отырарда басқа да қолөнер болғанына назар аударылады. Отырардың ХІІІ-ХV ғғ. қабатынан өрнектелген сүйектер табылған. Бұлардың арасында пышақ сабын қаптайтын сүйек бөліктері жиі табылады. 1999 ж. қазба барысында сүйектен жасалған пышақ шыққан. Ерекше назар аударатын зат - сүйектен жасалған жүзік. Ол садақпен оқты тартқанда саусаққа зақым келмес үшін қолданылған. Мұндай жүзіктер Алтын Ордадағы қазбалардан табылған. «Патшалық садақтың адырнасын бас бармағына киілген жүзікпен тарта отырып...» деп жазылған «Фатх-намеде» [17, с. 74]. Осы заттар Отырарда сүйекті ұқсату ісінің жақсы дамығанын көрсетеді.
5.4 «ХІІІ – ХV ғғ. сауда-саттық» деп аталатын бөлімде Отырардың ақша айналымы, шетелден саудамен келген заттар сипатталады. 2004 ж. көктем айында Арыстанбаб кесенесіне жақын жерде алтын теңгелер мен теңге сынықтарынан тұратын көмбе табылды. Көмбемен алғаш танысу оның құрамында әуелгі монғолдық алтын теңгелер, қарахандық кезеңнің алтын теңгелері жиналғанын көрсетіп тұр. Бұл - Отырарда алтын теңгелердің ақша айналымы ретінде жүргенін көрсетті. Жалпы алтын теңгелер әлемдік валюта, байлық ретінде, халықаралық ақша қызметін қатар атқарған. ХV ғ. басындағы Отырардың ақша айналымында Әмір Темірдің (һижраның 785-786 жж.) Самарқанд пен Хорезмде соғылған мыс теңгелері, Халил-Сұлтанның (һижраның 807-810 жж.), Шахрухтың (һижраның 819 ж.) теңгелері қолданылды. Сыртқы байланыстардың куәсі ретінде 219 теңгеден тұратын «шахрухи теңге» көмбесі бар. Онда Астрабад, Герат, Йезд, Кашан, Кум, Сабзевар, Шираз қалаларында соғылған теңгелер бар [40, с. 16-17].
Құйрықтөбедегі көмбе «тенге мири» атты теңгелерден тұрды. Мірі сөзі «ескіше бес тиын». Мысал ретінде Майлықожаның нақылында мынадай жол бар: Боза ішіп бір міріге судай тастың. Осымен қатар «Бір мірі кем дүние» деген сөзді естігеніміз бар. Яғни, мірі деп ұсақ тыйынды атаған. Е.А. Давидович оның күміс теңгенің төрттен бірін құрағанын анықтады. Теңгенің «мири» атауы Темірдің әмір деген лауазымына байланысты, ол Темір атынан шыққан теңгелерге бастапқыда әмірлік дегенді білдірді. Кейін ауызекі қолданыста «амири» «міріге» айналды. Жалпы Темір империясындағы барлық теңгелер Отырарда қолданылды. Нумизматтардың анықтауынша, Отырарда 818 ж. (1415-1416 ж.ж) мыс теңге соғылады.
5.5 «Ирригация және егіншілік» деп аталатын бөлімде ХІІІ-ХV ғғ. салынған ирригациялық құрылыстардың ішінде Ақарық каналы сипатталады. Басы Арыс ауданынан, Ақдала мен Дермене ауылдары ортасынан басталады. Арық басталар орынның географиялық координаты N 42° 29΄ 858΄΄. E 068°50΄ 170΄΄. Арықтың басталар жеріндегі ені 25 м. Тереңдігі 9 м. Арыстың көне арнасының бөлігін бөгеген тоғаны бар бастауы жақсы сақталған. Дермене ауылының қасынан өтіп Қостүйін станциясына таяу жерге дейін Арыс бойымен жүреді. Қостүйін станциясы қасында Арысқа артық су тастайтын бөлігі болса керек. Осы орынның географиялық координаты 42 Т 477765 UTM 4710608. Осы жердегі табанының ені 7-8 м, тереңдігі 4 м-дей, жалдарының ені 17-18 м, биіктігі 2 м. Негізгі бөлігі Отырар ауданында орналасқан. Қостүйін төрткүлі қасында шығысқа қарай бұрылып жазық даламен, оңтүстік-шығыстағы қырдың етегімен Бөген өзеніне бет алады. Бөген өзеніне жақын жатқан биіктікке келгенде арық арнасы тереңдей түседі. Бөген өзеніне екі тармақпен қосылады. Арықтың Арыс өзенінен бастап Бөген өзеніне дейінгі ұзындығы шамамен 38 км. Ақарықтың Бөген өзеніне құйылар жердегі географиялық координаты: N 42° 45΄ 266΄΄, E 068° 49΄ 552΄΄.
5.6 «Мәдениет пен дін» деп аталатын бөлімде Отырардың үлкен мәдени және діни орталық болғаны археологиялық және жазба деректердегі мәліметтер негізінде көрсетіледі. «Ескендір анонимі» деп шартты түрде аталған еңбекте Алтын Орда ханы Ерзен Отырар мен басқа да қалаларда медресе, ханака, мешіт пен басқа да сауапты құрылыстардың көпшілігін ұйымдастырды (салдырды) деп көрсетіледі [41, с. 129]. 1318 ж. қайтыс болған Мутаууар ұлы Махмудтың құлпытасына қарағанда Отырарда шейх, имам атты лауазымды дін иелері болған. Мутаууар ұлы Махмудты Алла мен дін жауынгері деп көрсетуі оның ислам дінін таратушы болғанын көрсетсе керек-ті.
Қазба барысында Отырар шахристанының солтүстік қақпасы қасындағы V қазба орнында, ХIV ғ. екінші жартысы - ХV ғ. бірінші жартысына жататын үйде бір қола сиясауыт пен керамикалық сиясауыт, қола айна астынан қолжазба қалдығы табылған [36, с. 150-151, рис. 56;]. Осы қолжазбамен танысқан шығыстанушы В.Н. Настичтен сұрап білгенімізде ол бізге табылған кітаптың байырғы географиялық трактат екенін айтты. Отырарда шахмат тасының табылуы мәдениет көрсеткішінің бірі. 2004 ж. күзінде «Отырарды сақтау және жаңғырту» деген ЮНЕСКО/Жапонияның арнайы жобасы аясында жұмыс жасай отырып, ХIV ғ. екінші жартысы - ХV ғ. басындағы Отырар билеушісі сарайының бір бөлігін тазалау барысында шахмат тасына тап болдық. Шахмат тасы көне Отырарда алғаш рет табылып отырған сирек бұйым. Отырардан табылған шахмат тасының жалпы пошымы жоғары қарай шамалы тарыла түскен цилиндр тәрізді. Піл сүйегіне оймыштап жасаған фигураның табанының диаметрі - 2,8 см, жоғарғы бөлігінің диаметрі - 2,7 см, биіктігі - 3,1 см. Тастың үстіңгі бөлігі дөңгелене келіп, диаметрі 0,5 см, биіктігі жартылай сфералық шошақпен аяқталады. Тастың беті геометриялық өрнекпен нақышталған, жұмырланып келген төбесінде он екі жапырақты гүл қашалған, тастың цилиндрлік бөлігінде көпбұрыштардан тұратын өрнекті екі белдеу салынған. Талғар мен Отырар қалаларынан табылған фигуралар пішіндерінің ортаазиялық шатрандж және арабтың шатранг үлгілеріне ұқсастығын ескерсек, бұл олардың осы ойын тастары екенін дәлелдейді.
6. «ХVІ – ХVІІІ ғғ. Отырар» деп аталатын тарауда қаланың соңғы үш ғасырдағы тіршілігі баяндалады. 6.1 «Отырардың Қазақ хандығы құрамына өтуі» деп аталатын бөлімде жазба деректер негізінде қала тарихы қарастырылады. 6.2 «Кейінгі ортағасырлық Отырар қаласының сипаттамасы» деп аталатын бөлімде қала халқының саны жөнінде түрлі есептеулер берілген. Қазба нәтижелерін есепке ала отырып жасалған соңғы есеп бойынша ХVІ ғ. Отырарда 761 үй болып, онда 5212 халық мекен еткен болып шығады [39, с. 53-58]. 6.3 «Қолөнері, ирригация және егіншілік» деп аталатын бөлімде К.А. Ақышев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзаковичтің енбектеріндегі Отырардың қолөнері жөніндегі мәліметтермен қоса [43, с. 157-166] 1981 ж. бергі жаңа материалдар баяндалады. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі қорына Л.Б. Ерзакович Отырартөбенің ІV қазба орнынан табылған келсап тәрізді темір зат өткізген болатын. Оның құрал екеніне күмән жоқ. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі қорындағы ХІХ ғ. жергілікті етікшілердің құралдарымен салыстырғанда олардың арасында «қоба» атты бұйымдармен (саны 4, біреуі қола, үшеуі темір) ұқсастық бары байқалады. Келсап тәрізді осы құралдардың жоғарғы ұшы жұмыр етіп сомдалған, ол ұстап соғуға оңтайландырылып ыңғайлы етіп жасалған. Құралдың астыңғы жағы кеңейе, жалпая түскен. Олардың асты бірде тегіс, бірде біршама жұмырлана келген. К.А. Ақышев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзаковичтің 1981 ж. монографиясында қоладан жасалған «келсап» жарияланды. Біздің пікірімізше, осы зат та етікшінің құралы. Оның бойының биіктігі 17 см. Үстіңгі бөлігінің диаметрі 1 см, табан диаметрі 2,5 см. Құралдың ортасы өрілген, үстіңгі мен төменгі бөлігі қырлы етіп жасалған [43, с. 170, рис. 93]. Қазақтардың ішінде осы кәсіпті меңгерген шеберлер көп болған. Баянауыл мен Көкшетау етікшілерінің өнімдері Ташкент пен Бұқара шеберлерінен асып түспесе кем түспейтінін М. Шорманов жазған. ОМАҚМ қорында ХІХ ғ. жататын қоладан жасаған осындай етікші құралдары бар. Отырардағы тоқыма өнеріне байланысты әдебиетте керамика сынықтарынан жасалған ұршықбастар, ши тоқитын өрмек, тоқыма өрмегінің ауыртпалығы аталады [43, с. 172, рис. 106-108]. Осы зерттеудің 111 суретінің 6 санмен көрсетілген өнделген сүйекті біз тоқыма құралы деп санаймыз. Осы арада С. Қасимановтың жазғанына назар салмақпыз: «бұрынғы кезде шұлық тоқу үшін ағаштан, не сүйектен ұзындығы 12-15 сантиметрлік, сымнан 18-20 сантиметрлік қармақты біз жасайтын. Қазақтың халықтық өнерінде қармақ біз кәрі жіліктің шыбық сүйегінен, жарып алған жіліншіктің қыр сүйегінен егеліп істелетін» [44, 62–63-бб.]. Кейінгі қазба барысында мата тоқитын өрмектің бір құралы – ірі қара малдың қабырғасынан жасалған бір қыры ара тістері сияқты етіп жасалған құрал табылды. Ол Пенджикент қазбасынан табылған тоқыма өрмегінің құралына жақын [45, с. 98]. Отырарда кейінгі қазбалар барысында тігуде қолданылатын құрал – оймақ табылды. Оны кесте, көркемдеп тігуде қолданғаны белгілі.
Отырар егіншіліктің орталығы болды. Отырарлықтар бидай, арпа, тары екті. Алма, өрік, жүзім, мақта өсірді. Қауын, қарбыз дәйнектері қазбада жиі кездеседі [43, с. 185-186]. Орта есеппен алғанда, әрбір орташа үшінші үйде 5-8 тоннадан 13 тоннаға дейін бидай сақтайтын қамбалар болған. Бұл Отырар халқының негізгі бөлігінің егіншілікпен айналысқандығын дәлелдейді. Сонымен қатар көп бөлмелі үйлерде мал ұстауға арналған қоралардың болғаны анықталып отыр. Отырар қазбалары барысында ХVІ ғ.-ХVІІ ғ. жататын жер жыртатын құралдың тісі, орақтар, кетпен табылды [43, рис. 83-85].
6.4 «ХVІ-ХVІІІ ғғ. сауда-саттық» деп аталатын бөлімде Отырар астаналық дәрежесінен айырылса да аймақтың ірі сауда орталығы болып қала бергені баяндалады. К.А. Ақышев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзаковичтердің пікірінше, қала халқының 15 пайызы сауда-саттықпен айналысқан [46, с. 6-12]. Сауда дүкендері бар үйлер де анықталып отыр. Қазба барысында Отырарда 2 мыңнан астам мыс теңге табылған. Отырардан 5 мыс көмбе табылды. Отырардың нумизматикалық материалдарын талдаған Р.З. Бурнашева Отырардың ХVІ-ХVІІ ғғ. ақша айналымын төрт кезеңге бөледі: 1. ХVІ ғ. бірінші жартысы; 2. ХVІ ғ. екінші жартысы; 3. ХVІІ ғ. бірінші жартысы; 4. ХVІІ ғ. екінші жартысы - ХVІІІ ғ. бірінші жартысы.
6.5 «Мәдениет және дін» деп аталатын бөлімде Отырарда екі кейінгі ортағасырлық мешіт орны табылғаны, басқа да дін мен мәдени өмір көріністері әңгімеленеді. Отырардан әкелінген кітап жөнінде мынадай хабар бар. ХV ғ. аяғы - ХVІ ғ. басында өмір сүрген Камал ад-дин Бинаидің «Шайбани–намесінде» Сығанаққа Мұхаммед Шайбани ханға: «... Отырар уалаятынан Мұхаммед Мазид-тарханнан Әмірбек ата келіп, Мұхаммед Шайбани ханға «Искандер–наме» атты кітапты сыйға тартты. Бұл кітапты Маулена Ахмад руми тілінде өлеңмен жазған» [17, с. 105],- делінеді. Шайбаниге берілген осы сый жөнінде Фазлаллах ибн Рузбихан Исфаханидің «Михман-наме-и Бухара» атты қолжазбасында да айтылады. Отырарға қатысты осы хабарға қарап, «Ежелгі Отырар» монографиясының авторлары «Отырарда кітап сақтайтын орын болған» деп жорамалдауға болады» [4, с. 204], - деген пікір айтқан. Қазба барысында жазуы бар ыдыстар сипатталады.
6.6 «1681-1682 жж. жоңғарлардың Отырарды қиратуы» деп аталатын бөлімде соңғы қалмақ шапқыншылығы аңыз бен археологиялық деректер негізінде баяндалады. Л.Б. Ерзакович ІІ құрылыс қабатына жататын тұрғын үйлердің бір мезгілде бұзылғанына, осы кезеңнің үлкен, қалалық өртпен аяқталғанына назар салды. Стратиграфиялық және нумизматикалық деректер бұл өрттің ХVІІ ғ. аяғында болғандығын көрсетті [47, с. 106]. Осы арада біз Н.С. Лыкошин жергілікті халық Отырарда тіршіліктің тоқтауын қалмақ шапқыншылығы кезіндегі өртке байланысты деп санайтынын жазған болатын. Біз Отырардың соңғы кезеңі жайлы ел аузында сақталған аңызға назар аударуымыз керек:
«Ескі Ташкентті басып алған соң, Аляку Отырар жеріне келеді. Отырарлықтар бір жарым жылдай ерлікпен қарсылық көрсетті. Ешбір нәтиже шығара алмаған Аляку күзге таман Ескі Ташкентке кері шегінеді де қыс бойы көп әскермен Дариядан Шыршыққа (Иіржардан Шыназға) дейін арық қазады.
Көп су таситын көктем кезінде арықтың басын ашып, Шыршық арқылы Отырар жеріне су жібереді де әскерімен Отырарға бет алады.
Су тасқынынан аман қалғандардың бір бөлігін Аляку өлтіреді, одан қалғандарын тұтқынға айдап әкетеді» [48, с. 30]. Жалпы кейінгі ортағасырлық кезеңде Қазақстанның оңтүстігін, Ташкентті қытай әскері басып алды деген хабар жоқ. Аңызда қалмақтардың аталуы бұл жағдай жоңғар шапқыншылығына байланысты екенін көрсетеді. Тарихи зерттеулер 1681 ж. Галдан басшылық еткен жоңғар әскерлерінің Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға лап бергенін баяндайды. Аңызға қарағанда, Отырарға келген қалмақтар жергілікті халықтан қатты қарсылық көрген. Қалмақтар қаланы бірден ала алмай келесі жылы қайта оралған. Яғни, Отырардағы қазыналардың тығылуы және бүкіл қалалық өрт жоңғар ханының 1681-1682 жж. жорығымен байланысты.
Жоңғарлар қаланың сыртқы қорғанын жұмсартып құлату үшін суды пайдаланған. Арыстанбаб шырақшыларының ұрпағы - Шәуілдір тұрғыны Нарымбетов Мамасадық бізге ата-бабасынан естігендерін жеткізе отырып, Отырар қаласын алу үшін қалмақтар омандағы, яғни бас каналдағы суды қалаға күншығыс жақтан жіберген деп айтқан еді.
Жоғарыда келтірілген аңыз бойынша Отырарды басып алған жоңғарлар «қалмақ пен қытайдан тұратын әскерінің бір бөлігін Отырарға қалдырады. Олар Отырарда қалғанымен тұрақты тіршілік жасай алмады. Олар Дария суы тасып бұзылған арықтар жүйесін қалпына келтіре алмады» [48, с. 30]. Отырардың қазақ хандығы құрамына қайтқанын Федор Скибин елшілігінің 1696-1697 жж. есебінен аңғаруға болады.
6.7 «Отырар қаласында тіршіліктің біржолата тоқтау себептері» деп аталатын бөлімде Отырардың соңғы тұрғындарының қала тастап кетуі қарастырылады. Отырардың өмірінің соңғы кезеңі археологиялық тұрғыдан алып қарағанда ең үстіңгі қалдықтармен белгіленеді. Үстіңгі І-ші қабаттың жоғарғы шекарасын анықтауда Отырар жайлы жазба мәліметтер көмектеседі. М. Арапов есімді тілмаштың 1749 ж. қыркүйек айындағы берген мәліметтерінде Барақ сұлтан Иқан, Ташкент, Отырар, Өгізтау, Созақ қалаларына хан тәрізді билік жүргізетіні, олардың тұрғындарынан тек алым-салық жинап қоймай оларды басқа да жұмысқа салатыны, Иқанда өзіне үй салдырып алғаны айтылады.
Кейінгі жоғарғы қабаттағы үйлердің қайта жөнделіп және жаңаларының пайда болуы Шілік аңызындағы мына сипаттамаға дәл келеді. «Қалмақ пен қытай кеткен соң, Бұқара, Сайрам, Балх, Үргеніш және тағы басқа жерлерді паналап кеткен көне отырарлықтардың ұрпақтары қайта жиналады. Олар жүз жыл шамасында жерді суландыру жүйесін қалпына келтіруге және бабаларының қаласын қайта көтеруге әрекет жасайды. Алайда олардың бұл әрекеті ешқандай нәтиже бермегендіктен олар қайтадан Ферғана, Бұқара мен Үргеніш жаққа кетті. Ең соңында [Отырардан] өз отбасымен Бабашөл деген кісі кетіпті. Ол осы әңгімені баяндап берген кісінің бабасының досы екен. Бұл шамамен 1750 жылы болған» [48, с. 30-31]. Сонымен қолда бар ХVІІІ-ХІХ ғғ. жазба мәліметтер шоғыры, археологиялық деректер (нумизматиқалық және керамикалық кешен), жергілікті аңыз әңгімелер Отырарда тіршіліктің шамамен 1750 ж. тоқтағанын көрсетеді.
Талай басқыншылықты бастан кешірсе де тіршілік оты сөнбеген Отырар не себебті ХVІІІ ғ. ортасында қаңырап бос қалады? Неліктен жоңғарлар қиратқан Сайрам, Манкент және басқа да елді мекендерде тіршілік қайта жалғасын тауып кетті? Отырарда тіршілік тоқтауының себебі неде?
Басты себеп - Отырар қаласының ерекше географиялық өңірде орналасуында. Жазық өңірде жатқан Отырар алқабының жағдайында егістік үшін, басқа мақсаттар үшін Арыс өзенінің төменгі ағысында су шығару үлкен қиындықтар туғызды. «Қалмақ пен қытай кеткен соң ... көне отырарлықтардың ұрпақтары ... жүз жыл шамасында жерді суландыру жүйесін қалпына келтіруге және бабаларының қаласын қайта көтеруге әрекет жасайды» [48, с. 30-31]. Көктемде суы мол арнасынан шығып жататын, жазда биік арнасының төменінде жататын Арыс өзенін бөгеп арыққа су шығару, жер деңгейі жазық аймақта оман-арық қазып суды жүргізу көп күшті, көп шығынды, үлкен есепті, тәжірибені қажет етті. В.А. Грошевтың есептері бойынша ХV-ХVІІ ғғ. салынған Темірарықты қазу үшін 1,5-2 мың жұмысшы қажет болды. Олар күндігінде 3 куб м қазу үшін бір жыл бойы қызмет етуі керек еді. Ал жоңғар шапқыншылығынан кейін Отырар халқы азайып қалған болатын: «Су тасқынынан аман қалғандардың бір бөлігін Аляку өлтіреді, одан қалғандарын тұтқынға айдап әкетеді» [48, с. 30]. ХVІІІ ғ. бірінші жартысында Отырарда П.И. Рычков келтірген мәліметтер бойынша 40 отбасы ғана тұрды. Ал кейінгі ортағасырда әрбір отбасында шамамен 5-7 адам болғанын ескерсек, Отырарда ХVІІІ ғ. бірінші жартысында 200-280 адам болған [43, с. 190]. Яғни, Темірарықты қалпына келтіруге отырарлықтарда шама болмады. ХVІІІ ғ. бастап Отырарға ертедегі Алтын арық арнасы ішімен жүргізілген арықпен су келеді. Арықтың басына шығыр орнатылыпты. Ал шығыр шығаратын су өзеннен өз бетімен үлкен арықпен ағып шығатын суымен теңесе алмайды. Су тапшылығы сезіледі. Ал тау етектерінде орналасқан Сайрам мен басқа қалалар үшін өзендерден су шығару аса қиын емес болатын, оған Отырардағыдай аса көп адам қажет болмады.
Бұған қоса ХVІІІ ғ. ауа райы өзгеріп, қуаңшылық үстем болып [7, с. 251-264] өзендердегі су деңгейі төмендеп кетеді. Бұл су шығару мәселесін қиындата түсті. Аңызда айтылғандай отырарлықтар «жүз жыл шамасында жерді суландыру жүйесін қалпына келтіруге және бабаларының қаласын қайта көтеруге әрекет жасайды. Алайда олардың бұл әрекеті ешқандай нәтиже бермегендіктен олар қайтадан Ферғана, Бұқара мен Үргеніш жаққа кетті» [48, с. 30-31].
Сонымен Отырар қаласында тіршіліктің тоқтауының басты себептері мынада: жоңғар шапқыншылығы салдарынан су жеткізетін байырғы ирригациялық жүйенің бұзылуында, соғыс салдарынан саны азайған отырарлықтардың ең алдымен егістіктерге, қалаға су алып келу мәселесін тұрақты түрде шеше алмауында. Өз күшімен ирригациялық мәселені шеше алмаған отырарлықтарға сырттан көмек беретін күшті мемлекеттік биліктің болмауында, ХVІІІ ғ. бастап климаттың өзгеруінде: қуаңшылық кезеңнің басталып, өзендерде су деңгейінің күрт төмендеп кетуі, су шығару мәселесін одан әрі қиындата түсті.
6.8 «Отырар қалалық мәдениетінің этникалық аспекті» деп аталатын бөлімде этникалық мәселелер талқыланады. Кейбір зерттеушілер Оңтүстік Қазақстанның қалашық пен елді мекендер тұрғындарын «сарт» деп атағанын алға тарта отырып кейінгі ортағасырлық Отырардың мәдениетін тек өзбектерге жатқызуы [49, c. 211–215; 50, c. 196–206] қарсылық туғызады. Сартты тек өзбек деп ұғыну қате. К.К. Абаза айтқандай: «Көшпелі тіршілігін қойып, қаладан үй салып, саудамен не кәсіппен айналысқан, қазақ не өзбектің балаларын бұдан былай сарт деп атайды». Этнограф А.Н. Жилинаның мәліметтеріне сүйенсек, әр текті Созақ қаласының тұрғындарын, оның айналасындағы көшпелі қазақтар «сарт» деп бір ортақ терминмен белгілеген. Зерттеушінің мәліметтеріне сүйенсек, тұрғындардың едәуір бөлігін отырықшы болып кеткен ошақты, сатек, қоралас, мырза тобы атты қазақ руларының өкілдері құраған. Сонымен қатар бұл жерде өзбектілді сарттар және қоқандық жаугершілік кезінде Өзбекстанның ішкі аймақтарынан көшіп келгендер тұрған [51, с. 141].
ХV ғ. Отырарға қатысты мәліметтерге жүгінсек, онда қыпшақ өкілдері басшылық жасағаны айтылады. Сары Бұғы қыпшақтың ұлы Шейх Нур ад-дин Темірдің бас қолбасшыларының бірі болды. Сары Бұғының екінші баласы Бердібек Отырарда әкім еді. Бұл әулеттің Сырдарияның орта ағысы өңірінің перзенттері екенін Бабырнамадан аңғарамыз: «Темірдің рақымы түскен түркістандық (астын сызған біз – М.Қ.) қыпшақ бегі Шейх Нур ад-дин» делінеді» [52, 22-б.]. Сонымен қатар Отырарда сұрақ белгісі бар мыс сырға табылып отырғанын айту керек. Оның қарапайым мыстан болуы оның билік өкілі емес Отырардың қарапайым тұрғыны тақса керек. Жалпы мұндай сырғалар кейінгі ортағасырлық қабаттардан жиі табыла бастады. Тараз №3 рабадының ХІІІ - ХІV ғғ. қабаттарынан да сұрақ белгісі бар сырға табылған болатын және Т.Н. Сенигова мұндай сырғалардың Орталық Қазақстан аймағындағы обалардан табылып отырғанын тілге тиек етіп қалалықтарға қыпшақтардың ықпалы жөнінде айтты [53, с. 197-198]. Сұрақ белгісі үлгісіндегі алтын сырға Сауранның орталығындағы стратиграфиялық қазбасынан, ХІІІ – ХІV ғғ. қабатынан шыққан [54, с. 81, фото 21]. Біз мұны қыпшақ және басқа далалық тайпалар өкілдерінің қалалар халқының құрамында болғанының айғағы деп түсінуіміз керек.
Отырар қаласынан оның тұрғындарының әр жаққа көшіп кеткені жөнінде жоғарыда айтқанбыз. Отырар тұрғындарының бір бөлігі таяу жерде орналасқан елді мекендерге көшіп барғаны жөнінде мәліметтер бар. А.К. Кларе отырарлық соңғы тұрғынның Түркістанға көшіп кеткенін, олардың ұрпақтары Түркістан мен Шілікте тұрып жатқанын жазады [48, с. 29]. «Шымкенттіктер өздерін Отырар мен Түркістанды мекен еткендердің ұрпағымыз деп санайтынын және олар таза сарт емес, қазақпен аралас («потомки выходцев из Отрара и Туркестана, и представляют из себя не чистый сартовский тип, а помесь с киргизами») тобына жатады», – деп жаза отырып, А.И. Добросмыслов: «Бұл жағдай шындыққа аса жақын. Шымкент сарттары сыртқы кейпімен де және дәстүрлерінің басым бөлігімен де қазақтарға ұқсайды» («Последнее обстоятельство весьма правдоподобно. Сарты Чимкента как по наружному своему виду, так и по многим сохранившимся обычаям во многом напоминают киргиз») деп түсіндіреді [55, с. 182].
А.К. Кларе Түркістан қаласында өздерін «Отырардың қожаларымыз» деп есептейтін қожалардың барын жазады [48, с. 29]. «Жаңадария мен Куандарияның жоғары бөлігіндегі жазық далада және батпақтарында түркістандықтар Орта Жүзге жатқызатын жартылай отырықшы қожалар мекен етеді. Алайда бұл пікір дұрыс деуге келмесе керек. Қожалар сунақтар сияқты күшті түркіленген елдің байырғы тұрғындарының бір бөлігі деп болжауға болады»- деп жазды ХІХ ғ. аяғында Е. Смирнов.
Отырардан басқа байырғы қала тұрғындарының ұрпақтары да қазақ халқының құрамына енген. Өздерін Сығанақ қаласының тұрғындарының ұрпағымыз деп санайтын сунақтар бар. Сунақтар жүзге кірмейтін қазақ тайпаларының құрамында аталады [56, 627-б.]. Сунақтар негізінен Қызылорда облысы мен Оңтүстік Қазақстан облысының солтүстік бөлігін мекен етеді. Сунақтартың шығу тегі жөнінде В.А. Каллаурдың 1900 ж. мақаласында қызықты мәліметтер бар: «По расспросам моим о народе Сунак, чиракчи Мулла Кош-Мухаммед Татыбаев сообщил, что сам он происходит из рода Сунак. Они, сунаки, считают себя чем-то средним между сартами и киргизами: один из них кочуют, другие живут оседло. По преданию, город Суганак до разрушения был заселен ими, сунакцами. После разрушения Суганака (это было 777 лет тому назад) Сунаки ушли в Булгары – Шары, а после проживали на Караспане по р. Арыси, когда он находился под управлением кипчаков во главе с Капланды. После покорения кипчаков кокандцами сунаки перешли в Перовский уезд, где строили кокандское укрепление Яны-Курган, находящееся около станции Яны-Курган» [57, с. 10]. Сунақтардың қалалық тегі жөнінде Е.А. Смирновтың мақаласынан ұғу қиын емес: «В окрестностях Сунака обитает полуоседлое племя Сунак–ходжи или Сунак, совершенно не исследованное в этнографическом отношении. Тип сунаков и некоторые особенности их быта и языка указывают на то,что это не кровные тюрки, а пожалуй отюреченные остатки тех поселенцев, которые занимали когда-то Саганак и остатки поселений в лощине Ирым». Осы ойын айта отырып арнайы ескертпеде: «По словам окрестных киргизов (роды Кипчак и Кунград) Сунаки–сартовского поколения, что доказывается внешними отличиями (типом лица), обычаями (женщины скрывают лицо от посторонних) и отчасти языком» [58, с. 8].
Кейінгі ортағасырлық Түркістан қаласына қатысты деректерді қарасақ, онда қазақтың көшпелі бөлігінің өкілдері де тұрғанын аңғарамыз. Мысалы, атақты Нияз батырдың тұрақты мекен жайы «түркістандық» деген мәлімет бар. Ол арғын руынан екені белгілі. 1740 ж. орыс өкілдерімен болған кездесуде Нияз батыр «түркістандық» екені, оның сауда-саттықты дамытуға мүделлі болғаны қағазға түскен: «А по нем Нияз-батыр примолвил: «Которые-де у нас лутшие старшины усердственно желают, чтобы торги к ним в Туркестант (ибо он, Нияз-батыр, житель туркестанский) и в Ташкент беспрепятственно продолжались» [59, с. 164]. Бұқара қаласында қазақтар тұрған жеке орам белгілі, онда 15 үй болыпты. Чоршанби мақаласында мешітті салдырған Шоқас бидің баласы Сәрсенбі қазақ екен. Бұл кісі керуенбасы, не үлкен саудагерлердің басшысы екен, осы мешіт айналасында топтасып қазақтар тұрған екен [60, с. 232, 320]. Осы тарихи жағдайларды ескере отырып, Қазақстанның ортағасырлық қала мәдениеті қазақ халқына да тиесілі, қалаларда қазақтар да тұрған демекпіз. Қала халқының бір бөлігі қазақ халқының құрамына кірді деген тұжырымға келеміз.
Категория: Қазақстан тарихы | Добавил: AgesSa
Просмотров: 2395 | Загрузок: 0 | Рейтинг: 4.0/6
Тут вы можете

скачать Отырар Монғол және Темір империялары құрамында

абсолютно бесплатно
Меню


Аудио жазбалар


Ислам


Наш опрос
Оцените мой сайт
Всего ответов: 6476

Статистика

Онлайн всего: 0
Гостей: 0
Пользователей: 0

Все права защищены, копирование материалов разрешено только с активной ссылкой на этот сайт! © 2014 SiteMap №1 и SiteMap №2
Создать сайт бесплатно