Малайсары батыр. Бұл
тұлға туралы деректерді алғаш рет Шоқан жазбаларынан кездестіреміз. Ең алдымен
оқырманға ескерте кететін нәрсе, Шоқан Уәлиханов зерттеулеріне қазақ тарихының
басты оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары іліккені. Қазіргі күні ғылыми тілде бұл
мәселені түсіндіру қиын, мүмкін бұл қазақтың дана ұлының табиғи зеректігіне,
терең түсінігі мен интуициясына байланысты болар, яғни ХVІІІ ғасыр үшін
Малайсары батыр Абылай ханмен қатар аталатындай "знаковая фигура”. Ол сол заманның
тыныс-тіршілігін, қазақ халқының сыртқы-ішкі жағдайын ашып бере алатын
толыққанды тарих қайраткері. Шоқанның аз ғұмырында қазақ тарихының қалың
қатпарларынан ең басты мәселелерді, сәулелі тұлғаларды іліп алған талғампаз,
көрегендігіне таң қалмасқа болмайды
1916 жылғы тарихи оқиғаға Оралдағы-10,
Сырдариядағы-13, Cемейдегi-17, Ақмоладағы-27, Торғайдағы-60, Жетiсудағы-102
болыстың ер азаматтары қатысты. Жетiсуда тұратын қазақ, қырғыз, дұнғандардың
ұлт-азаттық көтерiлiсi қазақ даласындағы қозғалыстың ең көлемi маңызды
орталығына айналды. Олардың iрi ошақтары Асылдағы — Қызылбөрiк, Үшқоңырдағы —
Жайылмыс, Қастек-Самсыдағы — Ботбай, Тайторы болыстарында болды
Қожа Ахмет Ясауи (? – 1166 ж.) қазақ халқының байырғы
мәдениетінің тарихында айрықша орыны бар ұлы ақын. Өз аты Ахмет, есімінің
алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген
атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ
нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып,
ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезнен өскен жері. Ақынның туған жері
қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша
сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Шешесінің аты Қарашаш.
Кез келген әдебиет бір күннің төңірегінде өрбитін немесе белгілі бір
тарихи кезеңнің оқиғасын баяндайтын тар ұғымды дүние емес. Мәдениеті бай
елдердің әдебиеті де қаз тұрып, қалыптасқанша қоғамның дамуы секілді толып
жатқан өзгерістерді қорытындылай келіп, алдымен өз халқының, кейін жалпы
адамзаттың ортақ игілігіне айналды. Бұл заңды құбылыс
Оқушыларды XVIII ғасырдағы Қазақстан мәдениеті, орыс
және шетел ғалымдарының зерттеулерімен, олардың еңбектері туралы, қазақ
әдебиетінің дамуыжәне осы кезеңдегі
жырау, ақындардың өмірі мен олардың шығармаларымен таныстыру
Туған жер – өз үйің ғана тұрған жер
емес, өз халқыңның кіндік қаны тамған , ата – бабаңның достар, салты
қалыптасқан , тірлік қарекетін бастаған жер. Ал оныңкешесі, бүгіні, ертеңі туралы біз білуіміз
керек. Сондықтан алтын бесік Алтай туралы, оның табиғаты, байлығы туралы сыр
шертелік. Айтпақшы, Алтай деген сөздің мағынасын кімбіледі, кім айтады?
Дидарыңда
Мәңгіліктің мұңы ұйыған Ұлы Дала... Керуендеп көшкен тұтас дәуірлер ол үшін
қас-қағымдық мезет қана. Қатпарлы тау, аңырған оқшау төбелермен толқындап
шексіздікке маңған ұлан жазық, алапат кеңістік мұхитының шежіре-естелігі де
біртүрлі қияпат. Оның қиырсыз қойнауында өткен қилы замандар, қым-қиғаш
оқиғалар туралы бүгінде тек Аңыз ғана айтылады. Бәлкім, өз естелігін Дала
аңызға айналдырып қана сақтайтын болар
Тарихтың атасы атанған Геродот бiздiң дәуiрiмiзге дейiнгi
мыңжылдықтың орта шенiнде Қара теңiз маңынан Дон жағалауына, одан Оңтүстiк Оралдағы савроматтар
жерi арқылы Ертiс бойы мен Алтайға, Зайсан көлiне дейiн барған «далалық сақ жолының» болғанын айтады. Ал
заманымыздың кемеңгер жазушысы Әбiш аға Кекiлбаев «Шығыс пен Батыс
арасындағы ең ежелгi жол-Памирге соқпай, терiстiктен
орағытып өтетiн дала жолы
Бүгінгі күнге дейін
«Көшпенділер отырықшы өркениет жасамаған, сондықтан олар мемлекеттілік
деңгейіне көтеріле алмаған» деп қарайтын сыңыржақ пікірдің сеңі бұзылмай отыр.
Әттеген-ай дейтін бір жағдай мұндай пікірді қолдаушылар европалықтар былай
тұрсын, отандық тарихшыларымыздың арасында да кездеседі.
Меркі
- тарихы терең, табиғаты таңғажайып өлке. Оңтүстігінде асқақтап Алатау тұрса, одан бастау
алатын мың - мың бұлақ тау етегін гүл-бәйшешекке толтырып, сылдырай төмен
ағады. Мың тарамданған кішігірім өзендер Меркінің солтүстігінде жатқан
құмға барып сіңеді, құрдымға кетеді. Меркі, Қорағаты өзендерінің
ортасында жатқан бұл мекен ықылым заманнан-ақ елдің құтты жеріне айналған.
Егіншілік пен мал шаруашылығын, сауда мен кәсіпкерлікті қатар жүргізуге
табиғаттың өзі жағдай жасағандықтан болар мұнда кәсіп те, сауда да,
өнер де, ғылым да дамыған
Латын Америкасының ұлғайып келе жатқан экономикалық әлеуеті мен
халықаралық аренада елеулі саяси салмағы бар. Ол жаңадан қалыптасып жатқан
дүниежүзілік қалыптың, саяси және экономикалық мегаблоктардың иіріміне белсенді
түрде атсалысуда. Соңғы үш жылда бұл өңірге АҚШ, Қытай және Ресей секілді
алпауыт елдердің, тіпті төңірегінен дау арылмай келе жатқан Иранның да басшысы
ат басын тіреді. Мұның бәрі Қазақстанның сыртқы саясат басымдылықтарында
аталған өңірге ерекше назар аудару қажеттігін көрсетсе керек. Осыны қаперге
алсақ, бұл сапар еліміздің сыртқы саясаты мен экономикалық мүдделерін «жаңа
құрлықта» ілгерілетудегі маңызды қадамдардың бірі болары анық
Қарағанады облысының даму тарихына үңілер болсақ, қадау -қадау іргелі
істердің куәсі боласын. Аймақтың шапшаң игерілуіне бірден-бір себепкер болған
оның мол табиғи байлықтары еді. Сонау жиырмасыншы-отызыншы жылдарда А.А.Гапеев,
Н.Г.Кассин, Н.И.Наковник, М.П.Русаков, Қ.И.Сәтбаев тәрізді есімдері бүгінде
кеңінен танымал геологтар Орталық Қазақстан аймағының кен байлықтарын зерттеді.
Жиырмасыншы жылдардың басында-ақ Қоңырат, Жезқазған, Семізбұғы, Өспен және
басқа жерлерде түсті металдардың мол қорының бары анықталған. Соғысқа дейінгі
кезең ішінде жаңадан ашылған көмір және түсті металл кен орындарының негізінде
Орталық Қазақстанда Қарсақбай, Балқаш мыс қорыту зауыттары салынды. Жезқазған,
Қоңырат рудниктері, Қарағанды көмір бассейні игерілді.
Климаты. Кең байтақ Казақстан жерiнде оның
геогр. орнына (яғни атмосф. ылғалдықтың негiзгi көзi — мұхиттардан тым шалғай
орналасуына) және жер бедерiнiң сипатына байланысты қуаң континенттiк климат
қалыптасқан. Басқа кез-келген аумақты аймақтар сияқты республика климатына да
радиациялық және циркуляциялық факторлар кешенi ерекше әсер етедi.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГI ҚАЛАЛАРЫ — жазба
деректемелер мен археологиялық материалдар нәтижесiнде анықталған байырғы қоныс
орындары, қала жұрттары. 6 — 9 ғ-ларда Оңт. Қазақстан мен Оңт.-Батыс Жетiсуда
қала мәдениетi жақсы дамыды. Саяси жағынан бұл аймақтар түрiк әулеттерiне
бағынды және ретi бойынша Батыс Түрiк, Түргеш, Қарлұқ қағандықтарының құрамына
ендi. Бұл кезеңде көшiп жүретiн жер аумағы шектелiп, көш жолдары қалыптасты,
тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егiншiлiк пайда болды, отырықшы
кедейлер тобы бөлiнiп, жекелеген рулық топтар отырықшылыққа көштi.
Темір дәуіріндегі тайпалық одақтар және ерте
мемлекеттік құрылымдар. Б.э.д. 1 мыңжылдықта Қазақстан және Орта Азияны
мекендеген сақ тайпалары темірден
заттар жасауды меңгерді. Олар қуатты тайпалық одақтар құрған. Сақтардың
тайпалық одақтары массагеттер, исседондар, аландар, каспийшілер, сарматтардан
тұрған. Оларды гректер скифтер деп атаған. Ол туралы грек тарихшысы Геродот
өзінің "Тарих" деген еңбегінде, 5 томында, географ Страбон
"Географиясында" жазып қалдырған
Қызыл
кітап- сирек кездесетін түрлердің саныныңқазіргі жай- күйін көрсететін құжат. Қазақстанның
Қызыл кітабында сирек және жойылып бара жатқан түрлердің тізіміне енгізілген
жабайы омыртқалылардың 87 түрінің және өсімдіктердік 303 түрінің қазіргі
таралуы, санының жай- күйі, биологиясы туралы мәліметтер келтірілген
Жұмыстың
«Кіріспе» бөлімінде
зерттеу тақырыбыныңөзектілігі
негізделіп, мақсаттары мен міндеттері, методологиялық принциптері мен
әдістемелік негізі, ғылыми жаңалығы мен қолданбалы маңызы айқындалып, мәселенің зерттелу дәрежесіне талдау жасалады және пайдаланылған деректер мен
әдебиетке сипаттама беріледі
Кітап мұрасы дүние жүзі
халықтарының көпғасырлық мәдениеті мен тарихын, тілі, дәстүрі мен әдет-ғұрпын
бейнелеп қана қоймай, ұжымдық естеліктің басты бөлігі болып есептеледі. Осы
асыл мұраларға байланысты біз бүгін көп қырлы көп ғасырлық дүние жүзілік өркениеттің
даму тарихын терең зерттеп, барлық адамзаттың пайдаланған таптырмас тәжірибесін
пайдалана аламыз.
Қазақстанның қоғамдық-саяси және
әлеуметтік-экономикалық өмірінде өзгерістер болып жатқанда, оның өткен тарихи
кезеңдерін түсіну мен зерттеудің маңыздылығының артатындығы белгілі. Еліміз
тәуелсіздігін алған уақыттан бергі жылдарда қоғамда көптеген өзгерістер,
жаңарулар болды. Өткен ғасырдың
соңғы онжылдығынан бері ел экономикасын қазіргі заман талаптарына сәйкес дамыту
шаралары жүргізілуде
Тақырыптың өзектілігі.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде еліміздің
кеңестік кезеңдегі тарихы туралы ақиқатты айтуға, оның әлі де толық
зерттелмеген көлеңке беттерін ашу мүмкіндігіне қол жеткіздік.Тәуелсіздіктен кейінгі уақыт ағымында үлкен бетбұрыс жасалып, демократиялық
құқықтық зайырлы мемлекет құрылды. Бүгінде Қазақстан көп ұлтты мемлекет ретінде
оны мекендейтін 130-дай халықтар мен ұлттардың өз отанына айналып отыр.
Экономикасы. Қазақстан экономикасы көне
заманнан бастап Қазан төңкерiсiне дейiнгi кезеңде көшпелi мал ш-на негiзделдi.
Мал жыл бойы өрiсте бағылады. Жер көшпелi қауымның ортақ меншiгi болып саналып,
қазақ шаруалары оны қауымдасып пайдаланды. Мал жеке меншiкте болды. Шын мәнiнде
малдың иесi жайылымға да иелiк еттi. Қазақстан Ресейге қосылған, одан
мемлекеттiлiгi жойылған кезеңнен бастап, әсiресе, 1891 ж. Дала ережесi өмiрге
енгiзiлгеннен кейiн, көшпелi ш-тың сипаты өзгердi. Тауар-ақша қатынастарының
дамуы көшпелiлердiң едәуiр бөлiгiн жерсiз қалдырды, ал шұрайлы жайылымдық
алқаптар ауқаттылардың қолына шоғырланды
Батыс Түрік
қағанаты. Оның Жегі қаған мен Тон-Жабғы қаған кезінде күшеюі. Қағанаттың
әлеуметтік-этникалық тарихы және саяси құрылысы, қоғамдық қатынастары, олардың
алғашқы феодалдық мәні. Көшпелі мал шаруашылық және отырықшы жер шаруашылық
тұтастығы. Қағанаттың басқа елдермен-Иран, Византия, Қытаймен байланыстары.
Батыс түрік қағанатының құлауы.
Тәуелсіз ел атануымыздың арқасында өшкеніміз
жанып, өлгеніміз тіріліп, жлоғымыз түгенделуде. Шәкәрім, Ахмет, Мағжан,
Міржақып, Тұрар, Мұстафа сынды арыстарымызды алыш болып ардақтап, талай
тұлғаларымызды тұғырына қондырдық. Хандарымыздың, батыр-билеріміздің қадіріне
жетіп, ұлттық салт-санамызды қайта жаңғыртқанымыз – елдігіміздің белгісі. Оған
тәубе, десеміз.
Тасыған дария тартылып, арнасына түскені сияқты 1774 жылы
қырғыз басқыншылары да тәубасына келген еді. Ресейге қарасты Еділ қалмақтары
Жоңғарияға 1771 жылы жөңкіле көшіп, жолындағы алаш баласын қырып-жойып келе
жатқанда Абылай хан бастаған қазақ қолы амалсыз қарсы көтеріліп, қырғын соғыс
болған еді. Осыны пайдаланған қырғыздар Аякөзден бергі Жетісуды, Шу, Талас
бойын, тіпті Шолаққорған, Созақты, Қаратауды басып алғанды. Сол шапқыншылықтың
белгісіндей Іле бойында және Бәйдібек баба мен Домалақ ана бейіттері маңында
Қапшағай деген екі атау қалды. Қапшығай - қырғызша шатқал деген сөз. Сондай-ақ,
Келте машат деген өзен атауы тағы қалды.
