Мемлекеттік тілдің мәселесін партизандық тәсілмен
шешуге болмайды Тіл үшін күрестің алғашқы қадамы – оның дертін тап басып анықтау ғой. Бізде осы қолға алынған жоқ...
Кешегі күнге дейін былай болып келді: тіл мәселесін көтерген адамның тілін кесіп алатын. Ғылыми дәреже қорғамақ тұрмақ, сол адам қызметтен қуылатын. Керісінше, «қазақ тілі дамып келе жатыр» деп өтірік айта салу дағдыға айналды. Соның кесірінен біздің бойымызда ұлттың нағыз құндылықтарына ғылыми баға беруде жасқаншақтық пайда болды. Бұл – кешегі коммунистік тәжірибеден қалған балласт...
Тағдырдың тілге тірелуі – артта шегінерге жер қалмады деген сөз. Халықты бұл күйге жеткізуге болмайды. Егер мемлекет сол елдің болашағы, тұрақтылығы қымбат дейтін болса, онда қазақ тілінің өрбіп, өркендеуіне жол ашуға тиіс…
Өз тілінде сөйлемейтін адамды ағылшындар есалаң дейді, өз тілінде сөйлей алмайтындарды нақұрыс, есінен алжасқан деп есептейді… Смағұл Елубай,
жазушы. * * * Эстонияда Нарва деген қала бар. Ресей шекарасының дәл түбінде. Ол қаладағы тұрғындардың бес-ақ пайызы – эстондар. Қалғандарының бәрі, негізінен, орыстар. Жақында сол қаладағы орысша оқытатын университет те, мектептер де жабылды. Тек эстон тілінде ғана оқытылатын болды. Ал Эстониядағы жергілікті тұрғындарының саны біздің Оңтүстік Қазақстан облысы тұрғындарының жартысынан сәл-ақ асады! Жартысынан! Алақандай ғана болса да, не деген қайсар, не деген шымыр, не деген рухты ел десеңші!
Біз болсақ, Павлодар қаласындағы Дзержинский атындағы көшені қайталанбас ұлы ғалымымыз Сәтбаевтың атына жалынғандай боп зорға ауыстырдық.
… Ең болмаса, мемлекеттік тілді білмейтін қазақ баласы … мемлекеттік мекемелерге жұмысқа қабылданбайды деген қаулы шығаруға болады ғой…
… Сонан үш-төрт жыл өткізіп, «мемлекеттік мекемелерге жұмысқа қос тілді – қазақ тілі мен орыс тілін қатар меңгерген азаматтар ғана қабылданады» деп заң шығарайықшы…
… Әйтеуір бұл – миллиметрлеп, сантиметрлеп, ұлулық «жылдамдықпен» болсын алға жылжу әрекеті. Темірхан Медетбек,
ақын. * * *
... Егер қазақ тілін шынайы мемлекеттік тіл дәрежесіне көтергіміз келетіні рас болса, ең алдымен, жалтақтықты қою керек. Екіншіден, мемлекеттік қызметке тұруға ниет еткен кез келген адам мемлекеттік тілді міндетті түрде білуі керек. Үшіншіден, қазақ тіліне деген мұқтаждықты тудыру керек. Мұқтаждық қай уақытта болады? Заңның талабы болып, оны орындамаған адам жауапқа тартылатын болса ғана. Жармахан Тұяқбай,
саясаткер. * * * Жаһандану процесі кезінде ұлт мәдениетін, тілін басқа іргелі елдермен тең дәрежеде көтере алса ғана ұлт болып сақталып қалады.
... Қандай жаһандану келсе де жұтылып кетпейтін ұлттар бар. Олардың бірі – қытайлар. Жазуы да, тілі де бөлек, ешқандай ұлтқа ұқсамайды. Тіпті, жейтін тамақтарының құрамы да өзгеше. Қытайлар басқа елдерде жүрсе де ұлттық құндылықтарынан айырылмайды, ал Қытайға кім келсе де, біраз уақыттан кейін қытайға айналып кетеді.
Зардыхан Қинаятұлы,
тарих ғылымының докторы. * * * ... Жапондықтар шетелге балаларын оқуға жібергенде: «Ең бірінші, барған еліңнің тілін біл, екінші, әдет-ғұрпын, салт-санасын үйрен, үшінші, ең алдыңғы қатарлы жастардың тізімін ал, ол күні ертең ірі қайраткер болып шықса, бірге жұмыс істейсің» деп үш міндет жүктейді, осындай дәстүрді біз де қалыптастыруымыз керек. Қанапия Ғабдуллина,
профессор
(«Егемен Қазақстан», 03.11.06). * * * «Біз, алдымен, мемлекеттік тілді Мемлекеттік тіл есебінде пайдалануымыз керек» деп айтамын. Біз қазір бұл мәселеде басқа ұлттардан қиыншылық көріп отырған жоқпыз. Орыс тілінде тәрбие алған, орыс тілінде оқыған, орыс тілінің салт-дәстүрін ғана білетін, еуропаша ғана тәрбие алған өз қандастарымыздан жапа шегудеміз. Олар қазақ тілін білгісі, үйренгісі келмеуі орыс тілімен-ақ күнелтіп, өмір сүре береміз деп ойлайтынында. Онысын уақытының тапшы, жетіспейтінін айтып, ақталғысы келетіндер де баршылық. Мұның біріншісі қате болса, екіншісі орынсыз ақталу деп есептеймін.
... Қазақтардың дені қазақша сөйлемейді деген сылтаулардың еш негізі жоқ. Қазақ тіліне батыл көшу керек. Сонда сылтаулар айтылмайды. Қазақша қызмет ете алмаушылыққа қазақ тілі кінәлі емес. Әбдіжәлел Бәкір,
Мәжіліс депутаты
(«Қазақ әдебиеті», 12.07.02). * * * Қазір кітап жазып жатырмын. Алғысөзімде орыстарға бір тамаша кеңес айттым: «Егер кавказ ұлтының адамы сіздердің тілдеріңізде әңгімелесіп жатса, акценті және кейбір грамматикалық қатесі үшін оны жындысүрей деп ойламаңыз. Мына нәрсе есіңізден шықпасын, ол адам сіздермен сіздердің тілдеріңізде сөйлесіп тұр және ол мына сіздер үйренгілеріңіз келмейтін ана тілінде тіпті тамаша сөйлей алады» деп. Вахтанг Кикабидзе,
Грузияның халық әртісі. * * * Оппозициялық саяси партиялардың жарғыларында қазақтың ұлттық мүддесі жазылмаған... Олар қазақ халқының мүддесіне орай саяси ұстанымдарын өзгертсе, үлкен ықпалды партияларға айналуы әбден мүмкін. Ол үшін басшылары да, қосшылары да қазақ тілін таза үйреніп, қазақ жанын сезінуге тиіс. Ислам Жеменей,
шығыстанушы. * * * ... Мен жоғары жақта көп қазақша сөйлей бермеймін. Өйткені сөйлеген соң, таза сөйлеу керек. Ана тілді былғамау қажет. Сол үшін намысқа тырысып, журналистика факультетіне арнайы бас сұғып, алты айда ана тілімді меңгерсем деймін. Зағипа Бәлиева,
Әділет министрі
(«Айқын апта», 20.07.06). * * * ... Ата Түрік Мексикаға, Америкаға дейін ғалымдарды жіберіп, ел тарихы туралы деректерді жинатады... Біз қайдан пайда болған, қайдан шыққан халықпыз деген мәселені түбегейлі зерттеу үшін елде түрік тарихы қоғамы құрылды.
Содан кейін тарихы тереңде жатқан бай тілімізді зерттеу мақсатында түрік тілі қоғамын (Ата Түрік – Д.Д.) құрды. Оны қаржыландыруды сол кездегі мемлекеттік банк, Қазақстандағы Ұлттық банк сияқты «Іс» банкі деп аталатын іскер адамдарға несие беретін банкінің жылдық табысының белгілі бір пайызы түрік тарихы мен Тіл қоғамына бөліп тұруға шешім шығарады. Елдің тарихы мен тілі барлық байлықтан жоғары тұрғандықтан қаржы жағынан тапшылық көрмеуін басты назарда ұстаған. Соның арқасында түрік тарихы мен тілі үздіксіз дамып келеді. Көптеген шаралар өткізіп, кітаптар шығарылып жатыр. Арнайы бөлінген қаржыны ешкім ешқайда бұрып кете алмайды...
Алла жазса, кішкентай нәрестемізді қазақ тіліндегі балабақшаға бермек ойымыз бар... Қазір жасы бір жарымнан асты, тілі қазақша шығып келеді. Өйткені оның күтушісі қазақ әйелі. Жас нәрестеден «Көзің, мұрның, құлағың қайда?» деп қазақша сұрасаң – көрсетеді, түрікше сұрасаң – көрсетпейді. Менің қызым сондай деңгейге жеткен... Ахмет Аляз,
«Қазақстан-Заман» газетінің бас директоры. * * * Атқару органдарының мемлекеттік тілге көшуі деген сөз орыс тілін алып тастау деген сөз емес. Ең алдымен, қазақ тілінің заңдылық мәртебесін сақтай отырып, оны орыс тілінің деңгейіне жеткізу деген сөз. Кенжехан Матыжанов,
Алматы қаласы Тілдерді дамыту
басқармасының бастығы. * * * Қала әкімі Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетовтың арнайы Өкімімен қазақ тілді мектептерде де, аралас мектептерде де бірінші сыныптан он бірінші сыныпқа дейін мемлекеттік тілді екі топқа бөліп оқыту жүзеге асырылуда. Оған қажетті қаражат көзі жергілікті бюджеттен қарастырылған. Әрі бұл республика бойынша тек Алматы қаласында ғана іске асырылып жатқан жетістік...
Өткен оқу жылынан бері қалалық Білім департаментінің бұйрығымен оқу жоспарының вариативтік сағаттары есебінен 1-2-сыныптарда аптасына бір сағаттан, 3-11-сыныптарда екі сағат қазақ тілі қосымша оқытылады. Сөйтіп қазір қала мектептерінің барлығында қазақ тілін әр апта сайын бес сағаттан оқытуға қол жеткіздік. Гүлмира Есембаева,
Алматы қалалық Білім департаментінің директоры. * * * ... Мына бағыттарда ерекше жұмыстар жүргізілсе:
Тәртіпті, орындаушылық тәртіпті, жинақылықты, батымды іс-қимылды, қатал талап қоюды, әр адамның өз ісіне жауапкершілігін нығайту;
адамдардың, ұлттардың осы шаралардың баяндылығына деген кәміл сенімін орнықтыру;
мемлекеттік тілдің қоғамымыздың барлық жіктерінде кеңінен таралу шараларын алу;
бүкіл бұқаралық жұмыстарды отаншылдық негізде жүргізу;
тіл байлығымызға дұрыс ие болып, жаңа сөздерді, аудармаларды сұрыптап, сараптап жүйелеу, жаңа кешенді сөздіктер шығарып, ортақ тіл жүйесін қалыптастыру, нығайту;
сөйлеу мәдениетін жетілдіру;
ең әуелі әрбір қазақтың ана тілін толық меңгеріп, тұрмыста, қызмет бабында бұл талапты мүлтіксіз орындауына жетісу;
әрбір қазақтың, әрбір отандасымыздың көкейінде еліміздің болашағына деген перзенттік жауапкершілікті нығайта беру. Мырзағали Іңірбаев,
ақын. Ұрымтал сөз: Біз өзімізге өзіміз қиындық туғызуға келгенде алдымызға жан салмаймыз. Қазір екі ауыз қазақша білмейтін адамдарды (олардың көбі жастар) қызметке қабылдаймыз, содан соң, оларды қазақ тілін білмейді екен, оқытайық дейміз. Оған қаншама қаражат жұмсаймыз. Өркениетті деп жүрген елдерде мемлекеттік қызмет тұрмақ, мемлекеттік тілді білмейтін адамдарға азаматтық бермейді. Кенжехан Матыжанов,
Алматы қаласы Тілдерді дамыту
басқармасының бастығы. * * * ... Бір кездері қызылдардың жыршысы деп қырын қараған Сәкен Сейфуллин Қазақ үкіметін басқарған тұста сол қызылдарға жақпай қаламын-ау, басыма қатер төнеді-ау демей, «қырғыз» атауын қазақ деп түзеп, «Қазақты қазақ дейік» деген мақала жазған. Партияның қарсылығына қарамай төтенше сессия шақырып, тіл туралы Декрет қабылдауға ұйытқы болып, «Қазақ тілі мемлекеттік тіл болсын, іс қағаз қазақ тілінде жүргізілсін, ол қазақ аудандары мен болыстарында 1924 жылдың 1 қаңтарынан шілдеге дейін жүзеге ассын. Ал 1 шілдеден ары қарай қазақ пен орыс аралас отырған жердің барлығында да іс қағазы қазақ тілінде жүргізілсін» деген шешім шығарған.
... Сәкен Сейфуллиннің орнына келген Н.Нұрмақов та тауым шағылып, басыма қатер төнер демей, 1923 жылы әділет комиссариатының алқа мәжілісін өткізіп, «Қазақ тілін сот және тергеу органдарына енгізу туралы» нұсқау беріп, онда жеті басымдықты қадап айтады. Солардың бірі «Аралас аймақтағы сот қазылары мен тергеушілері орысша да сауатты болсын. Мұндай аймақтардағы қазақ тілін білмейтін, қызметке жарамсыз барлық іс жүргізушілер жұмыстан босатылып, қазақша жетік білетіндермен алмастырылсын» деп талап қойған. Ол кезде заңға жетік қазақ саусақпен санарлық емес пе еді? Сонда да болса, ұлт тілі үшін ол осындай қатаң қадамдарға барған. Және бір ғажабы, қазіргі тілмен айтсақ, сол кездегі үкіметте үш-ақ қазақ болыпты. Сөйте тұрып, халық – сол халықтан тараған ұрпақтың болашағы, ана тілі дегенде өзгелерден бұқпай, бұлтақтамай, сырғақтамай тіл білмегендерді (30-дан аса адамды) қызметтен аластаған ғой. Тәуелсіз ел болған тұста, кейде осындай батылдыққа бару да керек-ау деген ой санаңды мазалайтыны бар...
Халқын құлдықтан, құлдық психологиядан құтқарып, рухын қайтсем көтерем деген Махатма Ганди: «Егер сендер қолдарыңа қару алсаңдар, қару тұрмақ, біреуге тас не таяқ лақтырсаңдар, мен сендерді екі дүниеде де, о дүниеде де, бұ дүниеде де қарғап өтем! Бәрін санамен, саналы түрде шешуге тиіспіз!» деп бүкіл елін аралаған ол: халқын бұрынғыдай ағылшынның матасын сатып алмауға, олардың көлігіне отырмауға, тапқан ақшаларын шетелдің игілігіне жұмсамауға, тек өздерінің тәуелсіздігін нығайтуға ғана жаратуға шақырған. Ұлты ұлы тұлғаның осы тұжырымын мүлтіксіз орындаған. Сонда М.Ганди: «Ешқандай қарусыз, қару қолданусыз мақсатқа жетуге болады» дегенім осы емес пе» депті.
... Бізге де дәл бүгін осындай ұлт рухын көтеретін қасиет пен тәсіл керек.
Сүлеймен Мәмет,
журналист
(«Егемен Қазақстан», 14.03.06).
| 
